Ngày 20/2, tại cuộc gặp giữa Tổng Bí thư Tô Lâm và Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Nhà Trắng, Tổng thống Donald Trump cho biết sẽ chỉ đạo các cơ quan liên quan sớm đưa Việt Nam ra khỏi danh sách kiểm soát xuất khẩu chiến lược (D1 - D3) - danh sách chặn việc mua công nghệ tiên tiến từ các công ty Mỹ.
Các chuyên gia đánh giá động thái dỡ bỏ các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Washington có thể sẽ mở đường cho Việt Nam chuyển từ khâu lắp ráp và đóng gói chip sang sản xuất chip, định vị lại vị thế của mình như một đối tác công nghiệp chip cho Mỹ.
Chúng tôi đã có cuộc trao đổi với ông Nicholas Chapman, Giáo sư được bổ nhiệm đặc biệt tại Đại học Tohoku để tìm hiểu thêm về triển vọng phát triển ngành bán dẫn của Việt Nam một khi lệnh kiểm soát này được gỡ bỏ.
Ông Nicholas Chapman là nhà nghiên cứu chuyên về chính sách đối ngoại, kinh tế chính trị và lịch sử Việt Nam, hiện đang công tác tại Đại học Tohoku ở Nhật Bản. Nghiên cứu của ông cũng tập trung vào các vấn đề an ninh ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương và di cư lao động ở châu Á. Ông có bằng Thạc sĩ và Tiến sĩ Quan hệ Quốc tế từ Đại học Quốc tế Nhật Bản.
Việc Tổng thống Trump tuyên bố sẽ xem xét việc đưa Việt Nam ra khỏi danh sách hạn chế xuất khẩu chiến lược có ý nghĩa gì từ cả góc độ ngoại giao và kinh tế?
Từ góc độ ngoại giao, đây là một thắng lợi đáng kể cho Việt Nam và nhấn mạnh hiệu quả của chiến lược ngoại giao dài hạn, ngay cả khi đối mặt với nhiều thách thức. Việt Nam dường như là quốc gia đầu tiên đạt được sự thống nhất với Tổng thống Trump sau đợt áp thuế đối ứng “Ngày Tự do” năm ngoái.
Mặc dù các vấn đề liên quan đến thuế quan càng phức tạp hơn bởi phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ, việc có khả năng được xóa khỏi danh sách kiểm soát xuất khẩu chiến lược mang tính biểu tượng rất cao.
Hơn nữa, việc Tổng thống Trump mô tả Việt Nam là một quốc gia “mạnh mẽ, độc lập, tự lực và thịnh vượng” củng cố cách tiếp cận chính sách đối ngoại lâu dài của Hà Nội: định vị mình là đối tác đáng tin cậy của tất cả các quốc gia đồng thời tránh bị cuốn vào cuộc cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt giữa các nước lớn.
Về kinh tế, động thái này sẽ mở ra con đường thuận lợi hơn cho nỗ lực của Việt Nam trong việc tiến lên chuỗi giá trị bán dẫn. Mặc dù vẫn còn nhiều thách thức đáng kể, việc dỡ bỏ các hạn chế xuất khẩu sẽ loại bỏ một rào cản cấu trúc lớn. Việt Nam sẽ tiếp cận được các công cụ và phần mềm cao cấp mà trước đây không có, từ đó nâng cao đáng kể năng lực công nghiệp của mình.
Khi có hiệu lực, điều này sẽ tác động như thế nào đến ngành sản xuất chip và công nghiệp bán dẫn của Việt Nam?
Việc loại bỏ khỏi danh sách hạn chế xuất khẩu chiến lược sẽ có tác động mang tính chuyển đổi đối với ngành công nghiệp bán dẫn của Việt Nam. Việc chuyển từ lắp ráp và đóng gói sang các hoạt động có giá trị cao hơn như chế tạo và thiết kế đòi hỏi chuyên môn kỹ thuật cao và tiếp cận công nghệ tiên tiến. Việc tiếp cận nhiều hơn với các công nghệ bán dẫn của Mỹ - thuộc hàng tiên tiến nhất trên thế giới - sẽ tăng cường đáng kể khả năng nâng cấp năng lực và nguồn nhân lực của Việt Nam.
Ngoài ra, sự thay đổi này sẽ mở rộng các lựa chọn chiến lược của Việt Nam. Các quốc gia ở châu Âu và châu Á có thể coi Việt Nam là một lựa chọn thay thế hấp dẫn trong việc xuất khẩu các công nghệ nhạy cảm. Với vị trí địa chiến lược thuận lợi, Việt Nam có thể trở thành điểm đến trung gian quan trọng cho đầu tư bán dẫn và chuyển giao công nghệ
Hợp tác trong lĩnh vực bán dẫn lần đầu tiên được nhấn mạnh trong chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Biden khi hai nước nâng cấp quan hệ. Ông đánh giá như thế nào về sự hợp tác thực chất giữa hai nước trong lĩnh vực này cho đến nay? Nếu các hạn chế được chính thức dỡ bỏ, mối quan hệ đối tác này sẽ phát triển như thế nào?
Trước thông báo này, hợp tác bán dẫn giữa Mỹ và Việt Nam đã có những tiến triển ổn định. Ví dụ, Qualcomm đã mở trung tâm nghiên cứu tại Việt Nam vào tháng 6/2025, Amkor đã đầu tư 1,6 tỷ USD vào một cơ sở đóng gói tiên tiến tại tỉnh Bắc Ninh, và Intel đã mở rộng hoạt động lắp ráp và thử nghiệm với các công nghệ ngày càng tinh vi. Những phát triển này cho thấy sự tiến bộ đáng kể và thực chất kể từ khi quan hệ song phương được nâng cấp trong chuyến thăm của Tổng thống Biden.
Tuy nhiên, việc dỡ bỏ các hạn chế xuất khẩu sẽ đẩy nhanh đáng kể quỹ đạo này. Nó sẽ làm giảm sự không chắc chắn cho các công ty tư nhân vốn đang thận trọng trong việc đầu tư thêm vốn do các ràng buộc về quy định. Trên thực tế, việc loại bỏ các rào cản này sẽ “mở khóa” thêm đầu tư, làm sâu sắc thêm hợp tác công nghệ và có khả năng định vị Việt Nam như một đối tác quan trọng hơn trong chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu.
Hiện tại, Việt Nam chủ yếu tham gia vào các giai đoạn lắp ráp và đóng gói trong sản xuất chip. Sau khi các hạn chế này được dỡ bỏ, Việt Nam cần chuẩn bị những gì để thực sự tạo ra tác động đáng kể?
Hạn chế chính đối với khả năng tạo ra tác động toàn cầu đáng kể của Việt Nam là nguồn nhân lực. Trên toàn cầu, ước tính đang thiếu hụt tới một triệu kỹ sư bán dẫn. Việt Nam hiện có khoảng 7.000 kỹ sư nhưng đặt mục tiêu tăng con số này lên 50.000 vào năm 2030 – một mục tiêu đầy tham vọng. Vì việc đào tạo một kỹ sư đủ tiêu chuẩn có thể mất từ 4 đến 8 năm, đây sẽ là một thách thức lớn.
Tuy nhiên, Việt Nam đã đặt nền tảng quan trọng. Khoảng 30% sinh viên đại học theo học các ngành STEM – một điểm khởi đầu tương đối mạnh. Việt Nam cũng đã phát triển các quan hệ đối tác đào tạo quốc tế, chẳng hạn như chương trình hợp tác giữa Đại học Gachon của Hàn Quốc và FPT, cho phép sinh viên học tập cả trong và ngoài nước đồng thời tích lũy kinh nghiệm thực tế tại các công ty hàng đầu như Samsung và SK Hynix.
Tuy nhiên, việc mở rộng giáo dục chính quy thôi sẽ không đủ. Việt Nam cũng cần mở rộng các chương trình đào tạo nghề và phát triển chuyên môn liên tục để theo kịp tốc độ thay đổi công nghệ nhanh chóng. Thu hút và giữ chân nhân tài toàn cầu cũng sẽ rất quan trọng.
Về mặt chiến lược, Việt Nam có thể hưởng lợi từ việc ưu tiên các phân khúc cụ thể trong chuỗi giá trị bán dẫn. Việc cố gắng phát triển đồng thời năng lực sản xuất và thiết kế chip tiên tiến có nguy cơ làm quá tải lực lượng lao động.
Một cách tiếp cận tập trung hơn - chẳng hạn như ưu tiên sản xuất trong khi dần dần xây dựng năng lực thiết kế - có thể hiệu quả hơn. Kế hoạch hiện tại là sản xuất chip 32 nanomet, thay vì chip 2-3 nanomet tiên tiến, cho thấy chiến lược theo từng giai đoạn như vậy đang được tiến hành.
Xin cảm ơn ông!
Thanh Hải (Thực hiện)
