Trong nhiều năm kể từ khi Mỹ áp lệnh cấm xuất khẩu chip AI sang Trung Quốc, thực tế trên thực địa phức tạp hơn nhiều so với những gì văn bản pháp lý quy định. Chip NVIDIA vẫn tìm được đường vào Trung Quốc thông qua một mạng lưới trung gian được xây dựng tinh vi tại Singapore, Malaysia, Nhật Bản và nhiều quốc gia Đông Nam Á khác.
Các công ty này mua chip hợp pháp, sau đó chuyển tiếp sang Trung Quốc qua nhiều lớp trung gian, biến lệnh cấm trên giấy tờ thành một rào cản có thể vượt qua được với đủ tiền và đủ kiên nhẫn.
Tháng 3 năm nay, quy mô của đường dây này lần đầu tiên được phơi bày cụ thể trước công luận. Công tố Mỹ truy tố đồng sáng lập Supermicro cùng nhiều nhân viên với cáo buộc buôn lậu 2,5 tỷ USD chip NVIDIA sang Trung Quốc. Theo cáo trạng, các bị cáo đã dùng một công ty ở Đông Nam Á làm thực thể trung gian, mua chip từ Supermicro rồi tái đóng gói server vào các hộp không nhãn trước khi chuyển sang Trung Quốc qua các nhà môi giới bên thứ ba.
Công ty trung gian này thậm chí trở thành một trong những khách hàng lớn nhất của Supermicro, chiếm 99,7 triệu USD doanh thu chỉ trong một quý tài chính. Supermicro cho biết ông đang hợp tác với cơ quan chức năng Mỹ và Đài Loan trong vụ điều tra.
Phản ứng của NVIDIA trước áp lực từ Washington đánh dấu một sự leo thang đáng kể so với các biện pháp tuân thủ trước đây. Theo Financial Times dẫn ba nguồn thạo tin, trong vài tháng qua NVIDIA đã tạo ra một "danh sách trắng" gồm các khách hàng châu Á đã vượt qua quy trình thẩm định mới nghiêm ngặt hơn.
Kết quả là hơn một nửa số khách hàng châu Á trước đây của NVIDIA bị loại khỏi danh sách được phép mua chip, dù các công ty bị loại vẫn có thể khắc phục và nộp đơn lại. Điểm khác biệt căn bản so với quy trình cũ là nhân viên NVIDIA nay đến tận trung tâm dữ liệu của khách hàng để kiểm tra thực địa, xác minh hợp đồng và phỏng vấn người dùng cuối nhằm xác nhận đây là doanh nghiệp thực sự có nhu cầu thực sự. Bộ Thương mại Mỹ cũng tham gia trực tiếp vào quá trình này, cung cấp sự giám sát và hậu thuẫn về mặt chính sách.
Hệ quả tại Trung Quốc đang trở nên rõ ràng. Theo các nguồn tin trong ngành mà Financial Times trích dẫn, đợt siết chặt này đã tạo ra tình trạng thiếu hụt chip AI nghiêm trọng tại Trung Quốc. Một giám đốc điều hành công nghệ Trung Quốc cho biết toàn bộ nhà cung cấp nội địa đã hết hàng, thậm chí những chip cấp thấp mà trước đây không ai quan tâm cũng đã được mua sạch chỉ vì chúng có thể đưa vào vận hành được.
Bức tranh càng phức tạp hơn khi Bắc Kinh đang tự siết mình từ phía bên kia. Dù các công ty công nghệ Trung Quốc đang vận động hành lang để Bắc Kinh cho phép mua chip H200 của NVIDIA, chính phủ Trung Quốc vẫn chưa phê duyệt và theo các nguồn thạo tin, khả năng có giao dịch lớn trong tương lai gần là rất thấp.
Lý do là Bắc Kinh đang đặt cược vào khả năng các nhà sản xuất chip nội địa có thể mở rộng sản lượng đủ nhanh để lấp đầy khoảng trống. Tuy nhiên, sản lượng chip AI nội địa của Trung Quốc vẫn thấp hơn đối thủ toàn cầu nhiều và bị hạn chế bởi việc không có quyền tiếp cận thiết bị sản xuất tiên tiến nhất.
Kết quả là Trung Quốc đang bị kẹp từ hai phía cùng một lúc: phía Mỹ và NVIDIA đang đóng các cửa sau còn lại, còn phía Bắc Kinh tự chặn cửa trước vì lý do chiến lược. Câu hỏi không còn là liệu Trung Quốc có thiếu chip AI hay không, mà là tình trạng này sẽ kéo dài bao lâu trước khi chip nội địa có thể thực sự lấp đầy khoảng trống đó.
Nguyễn Hải
