Trẻ luôn nhường nhịn, không dám từ chối, sợ người khác buồn lòng dù bản thân không thoải mái. Đằng sau sự ngoan ngoãn, hiểu chuyện ấy đôi khi là tâm lý cố làm hài lòng mọi người, bắt đầu từ chính mối quan hệ với cha mẹ.
Trong một lần quan sát trẻ chơi cùng bạn, một người mẹ nhận thấy có cô bé thường xuyên chịu thiệt về mình. Khi các bạn muốn đổi trò chơi, dù vẫn muốn tiếp tục cắt giấy, em cũng lập tức đồng ý. Khi chơi đóng vai, không ai muốn nhận vai cá mập, em miễn cưỡng chấp nhận. Ngay cả khi xảy ra mâu thuẫn, cô bé thường chủ động xin lỗi dù không phải lỗi của mình, thậm chí nhường cả món đồ chơi yêu thích để dỗ dành bạn.
Mẹ cô bé cho biết con gái là em út, thường xuyên nhường nhịn anh trai. Chị vừa vui vì con ngoan ngoãn, hiểu chuyện, vừa lo lắng con có xu hướng luôn làm hài lòng người khác, sau này dễ chịu thiệt thòi trong các mối quan hệ.
Sự hiểu chuyện của trẻ vốn là điều đáng quý. Tuy nhiên, nếu trẻ luôn phải gạt bỏ mong muốn của bản thân để người khác vui lòng, đó lại là điều cha mẹ cần lưu tâm.
Vì sao trẻ luôn muốn làm hài lòng người khác?
Có nhiều nguyên nhân khiến trẻ hình thành thói quen này, trong đó đáng chú ý là cách nuôi dạy của cha mẹ, mối quan hệ bạn bè và những quan niệm xã hội về sự ngoan ngoãn.
Thứ nhất, cha mẹ quá thích kiểm soát có thể khiến trẻ không dám thể hiện bản thân.
Những phụ huynh thường xuyên chỉ trích, ít ghi nhận nỗ lực của con, không cho phép con có ý kiến riêng hoặc luôn yêu cầu con làm theo mong muốn của mình có thể khiến trẻ sợ mắc lỗi. Đặc biệt, khi trẻ phải nghe những lời trách móc như “Bố mẹ hy sinh tất cả cũng chỉ vì con”, tình yêu thương dễ trở thành áp lực khiến con cảm thấy mình phải đáp ứng kỳ vọng của cha mẹ.
Lâu dần, trẻ có thể tin rằng chỉ khi ngoan ngoãn, nghe lời và khiến người lớn vui lòng, mình mới xứng đáng được yêu thương. Khi trưởng thành, thói quen ấy có thể tiếp tục xuất hiện trong tình bạn, tình yêu và những mối quan hệ xã hội khác.
Thứ hai, trẻ có thể chịu ảnh hưởng từ những mối quan hệ bạn bè không lành mạnh.
Nếu thường xuyên phải nhường nhịn để được chơi cùng, chia sẻ đồ đạc vì sợ bị bạn xa lánh hoặc luôn làm theo quyết định của người khác, trẻ dễ hình thành suy nghĩ rằng muốn được chấp nhận thì phải hy sinh mong muốn của mình.
Khi hành vi này lặp đi lặp lại, những người xung quanh có thể mặc nhiên xem sự nhường nhịn của trẻ là điều hiển nhiên, khiến trẻ ngày càng khó thoát khỏi vai trò người luôn chịu thiệt.
Thứ ba, những tiêu chuẩn về sự ngoan ngoãn cũng có thể tạo áp lực cho trẻ.
Trẻ thường được dạy phải nghe lời, hiểu chuyện, biết nhường nhịn. Khi trưởng thành, nhiều người lại cho rằng muốn được yêu quý thì phải sống hòa đồng, không làm mất lòng ai.
Những phẩm chất ấy không có gì sai, nhưng nếu bị đẩy đến cực đoan, trẻ có thể hiểu rằng nhu cầu của người khác luôn quan trọng hơn cảm xúc của mình.
Trẻ biết quan tâm hay đang cố làm hài lòng người khác?
Không phải đứa trẻ nào thích nhường nhịn, chia sẻ đồ chơi hay quan tâm đến cảm xúc của bạn cũng có xu hướng làm hài lòng người khác quá mức.
Điểm khác biệt nằm ở việc trẻ có đồng thời quan tâm đến cảm xúc của bản thân hay không.
Một đứa trẻ giàu lòng đồng cảm có thể sẵn lòng giúp đỡ bạn, chia sẻ đồ chơi hoặc nhường nhịn trong một tình huống cụ thể. Tuy nhiên, trẻ vẫn có thể nói ra mong muốn của mình, từ chối khi không thoải mái và bảo vệ những giới hạn chính đáng.
Ngược lại, trẻ luôn cố làm hài lòng người khác thường miễn cưỡng đồng ý dù không muốn, sợ bị trách móc nếu từ chối, thường xuyên tự nhận lỗi và cảm thấy mình phải chịu trách nhiệm về cảm xúc của mọi người.
Chẳng hạn, khi được hỏi muốn ăn gì, trẻ luôn trả lời “Con ăn gì cũng được”, dù thực sự có món mình thích. Khi xảy ra bất đồng, trẻ không dám nói ra suy nghĩ vì sợ đối phương giận. Khi bị chê bai, trẻ dễ nghi ngờ giá trị bản thân và cố thay đổi để được công nhận.
Nếu nhận thấy con có một vài biểu hiện như vậy, cha mẹ cũng không nên vội vàng gắn nhãn tính cách cho trẻ. Điều quan trọng là quan sát xem con có thường xuyên kìm nén cảm xúc, chịu ấm ức hoặc đánh mất những mong muốn của mình để giữ hòa khí hay không.
Thói quen chiều lòng người khác có thể gây ra những hệ quả gì?
Khi liên tục đặt nhu cầu của người khác lên trước bản thân, trẻ có thể gặp khó khăn trong việc nhận biết và bày tỏ cảm xúc. Những điều khiến con buồn, tức giận hay thất vọng không được nói ra, trong khi bên ngoài con vẫn cố tỏ ra vui vẻ, không có vấn đề gì.
Điều này có thể cản trở việc xây dựng những mối quan hệ chân thành. Bởi tình bạn và tình yêu bền vững cần sự giao tiếp thẳng thắn, tôn trọng lẫn nhau, chứ không phải một người liên tục nhường nhịn để người kia luôn hài lòng.
Bên cạnh đó, trẻ có thể dần đánh mất sự tự tin, khó xác định giá trị của bản thân và phụ thuộc quá nhiều vào lời khen, sự công nhận từ bên ngoài. Khi lớn lên, những người này có nguy cơ ở lại trong các mối quan hệ không lành mạnh chỉ vì sợ bị từ chối hoặc bỏ rơi.
Việc liên tục kìm nén nhu cầu và cảm xúc cũng có thể tích tụ thành sự thất vọng, khiến trẻ khó giải quyết mâu thuẫn một cách bình tĩnh. Tuy nhiên, những hệ quả này không tất yếu xảy ra với mọi đứa trẻ có xu hướng nhường nhịn; chúng phụ thuộc vào hoàn cảnh, mức độ và cách trẻ được hỗ trợ.
Làm thế nào để giúp con không trở thành người luôn sợ mất lòng?
Trước hết, cha mẹ cần yêu thương con mà không đặt điều kiện.
Trẻ cần hiểu rằng mình vẫn được yêu thương ngay cả khi điểm số chưa tốt, mắc lỗi hoặc không đáp ứng mọi kỳ vọng. Đừng chỉ khen con khi con ngoan ngoãn, nghe lời; hãy ghi nhận cả nỗ lực, sự trung thực và khả năng tự đưa ra quyết định của con.
Cha mẹ cũng nên hạn chế so sánh con với những đứa trẻ khác, đồng thời chấp nhận rằng con có suy nghĩ, sở thích và giới hạn riêng.
Tiếp theo, hãy giúp con nhận biết và bày tỏ cảm xúc.
Khi con kể rằng mình không muốn chơi theo luật của bạn nhưng vẫn phải đồng ý, cha mẹ có thể hỏi: “Lúc đó con có thực sự vui không?” hoặc “Nếu không thích, con muốn nói với bạn thế nào?”.
Những câu hỏi như vậy giúp trẻ nhận ra cảm xúc của bản thân, hiểu rằng mình có quyền không đồng tình và không cần phải chịu trách nhiệm cho mọi cảm xúc của người khác.
Cha mẹ có thể hướng dẫn con tập nói những câu đơn giản như “Mình không thích trò này, chúng mình đổi trò khác nhé” hoặc “Hôm nay mình không muốn cho mượn món đồ chơi đó”. Trẻ cần biết rằng từ chối lịch sự không đồng nghĩa với ích kỷ.
Cuối cùng, cha mẹ cần giúp con xây dựng những mối quan hệ bình đẳng.
Hãy quan tâm đến cách con tương tác với bạn bè. Nếu con luôn phải nhường nhịn, chia sẻ đồ đạc hoặc làm theo yêu cầu để được chơi cùng, cha mẹ nên cùng con phân tích tình huống và tìm cách ứng xử phù hợp.
Quan trọng hơn, người lớn cần làm gương. Trong các mối quan hệ của mình, cha mẹ có thể thể hiện cách bất đồng nhưng vẫn tôn trọng nhau, biết nói lời từ chối mà không xúc phạm người khác, biết xin lỗi khi mắc lỗi và trao đổi thẳng thắn khi có mâu thuẫn.
Trẻ sẽ dần hiểu rằng một mối quan hệ tốt đẹp không nhất thiết phải tránh mọi tranh cãi. Những người thực sự tôn trọng nhau vẫn có thể khác biệt, từ chối một yêu cầu và nói ra điều mình không hài lòng mà không vì thế đánh mất tình cảm.
Suy cho cùng, mục tiêu của giáo dục không phải là nuôi dạy một đứa trẻ luôn khiến mọi người vui lòng, mà là giúp con biết quan tâm đến người khác nhưng cũng tôn trọng chính mình.
Khi cảm nhận được tình yêu thương không phụ thuộc vào việc mình có ngoan ngoãn hay làm hài lòng người khác hay không, trẻ sẽ bớt sợ bị từ chối, có thêm dũng khí bày tỏ mong muốn và tự tin xây dựng những mối quan hệ lành mạnh. Đó mới là nền tảng để con trưởng thành với lòng trắc ẩn mà không phải đánh đổi bản thân để được yêu quý.
Hiểu Đan (theo Guokr)
