Khái niệm “suy thoái não” (brain rot) – thuật ngữ từng được Đại học Oxford đưa vào danh sách từ khóa nổi bật năm 2024 – đang được nhắc đến ngày càng nhiều. Thuật ngữ này mô tả tình trạng thanh thiếu niên tiếp nhận quá nhiều thông tin ngắn, giải trí nhanh trên mạng xã hội, khiến khả năng tập trung và tư duy sâu dần suy giảm.
Khi nghe đến điều này, nhiều phụ huynh lập tức nghĩ rằng điện thoại chính là “thủ phạm” lớn nhất. Tuy nhiên, theo các chuyên gia khoa học não bộ, thực tế phức tạp hơn nhiều. Qua nhiều nghiên cứu, họ chỉ ra rằng có ba nguyên nhân quan trọng khiến khả năng tư duy của trẻ suy giảm, và không phải yếu tố nào cũng đến từ thiết bị điện tử.
Thiếu ngủ – “kẻ phá hoại thầm lặng” của não bộ trẻ
Một trong những nguyên nhân phổ biến nhưng ít được chú ý nhất là thiếu ngủ.
Không ít học sinh tiểu học hoặc trung học thường xuyên thức khuya để hoàn thành bài tập. Dù thấy con mệt mỏi, khó dậy vào buổi sáng và buồn ngủ trên lớp, nhiều phụ huynh vẫn cho rằng ngủ ít một chút không sao, miễn là việc học được đảm bảo.
Tuy nhiên, khoa học thần kinh cho thấy giấc ngủ đóng vai trò cực kỳ quan trọng với sự phát triển của não bộ. Khi trẻ ngủ sâu, dịch não tủy sẽ hoạt động như một hệ thống “dọn dẹp”, giúp loại bỏ các chất thải tích tụ trong não suốt cả ngày. Những chất này có liên quan trực tiếp đến suy giảm trí nhớ và khả năng tập trung.
Nếu thiếu ngủ kéo dài, quá trình phát triển thần kinh có thể bị gián đoạn, các kết nối giữa các tế bào não hoạt động kém hiệu quả, đồng thời ảnh hưởng đến hormone tăng trưởng của trẻ.
Một nghiên cứu của Đại học Lübeck (Đức) cho thấy:
-
Nhóm học sinh thức trắng đêm để học từ vựng quên khoảng 15% nội dung sau 48 giờ.
-
Trong khi đó, nhóm học xong rồi ngủ đủ giấc lại ghi nhớ tốt hơn nhiều.
Điều này cho thấy ngủ đủ không hề làm giảm hiệu quả học tập, ngược lại còn giúp não ghi nhớ bền vững hơn.
Đáng lo hơn, thiếu ngủ thường tạo ra vòng xoáy tiêu cực:
ngủ ít → mất tập trung trên lớp → bài tập tồn đọng → tiếp tục thức khuya → não bộ càng mệt mỏi → trẻ chán học và tìm đến điện thoại để giải trí.
Nếu kéo dài, vòng lặp này có thể âm thầm ảnh hưởng đến cả trí tuệ lẫn cảm xúc của trẻ.
Điện thoại và video ngắn: “cơn nghiện dopamine” của não bộ
Thiết bị điện tử vẫn là một yếu tố quan trọng khiến nhiều phụ huynh lo lắng.
Theo giáo sư Ryuta Kawashima (Đại học Tohoku, Nhật Bản), người từng theo dõi hơn 70.000 học sinh trong suốt 10 năm, thời gian sử dụng điện thoại càng nhiều thì kết quả học tập càng giảm, đồng thời sự phát triển của não bộ cũng bị ảnh hưởng.
Không ít học sinh ban đầu học lực tốt nhưng dần sa sút khi thói quen dùng điện thoại mất kiểm soát. Trong thời gian học trực tuyến, nhiều em vừa “nghe giảng” vừa xem video hoặc chơi game trên điện thoại.
Khi kỳ thi đến gần, dù muốn tập trung học lại, nhiều em vẫn cảm thấy rất khó khăn. Lý do là não bộ đã quen với việc tìm kiếm sự kích thích nhanh từ video hoặc trò chơi mỗi khi cảm thấy căng thẳng.
Các video ngắn và trò chơi điện tử liên tục kích thích não tiết ra dopamine – chất tạo cảm giác hưng phấn tức thời. Lâu dần, trẻ dễ hình thành thói quen lệ thuộc vào cảm giác này.
Hệ quả là trẻ khó kiên nhẫn với những hoạt động cần tập trung lâu, như đọc sách, làm bài tập hay ghi nhớ kiến thức.
Điện thoại không hoàn toàn xấu, nhưng nếu thiếu kiểm soát, nó có thể âm thầm làm giảm sự kiên nhẫn và khả năng tư duy sâu của trẻ theo thời gian.
Sự chăm sóc quá mức của cha mẹ
Một nguyên nhân khác khiến nhiều chuyên gia bất ngờ chính là sự can thiệp quá mức của phụ huynh.
Có những gia đình mà trẻ học lớp 4 vẫn được bố mẹ chuẩn bị mọi thứ từ quần áo, bàn chải đánh răng đến cặp sách. Khi được hỏi vì sao không để con tự làm, nhiều phụ huynh cho rằng làm giúp sẽ tiết kiệm thời gian và để con ngủ thêm.
Tuy nhiên, sự chăm sóc quá mức này có thể khiến trẻ mất cơ hội rèn luyện khả năng tự lập và suy nghĩ độc lập.
Một khảo sát tại một trường tiểu học ở Thượng Hải (Trung Quốc) cho thấy: trong lớp 45 học sinh lớp 4, nhiều em không biết buộc dây giày, không tự sắp xếp cặp sách và hầu như không làm việc nhà. Thậm chí có em 10 tuổi vẫn không biết bóc vỏ trứng vì từ nhỏ luôn được người lớn làm thay.
Khi thiếu kỹ năng sống cơ bản, trẻ dễ trở nên lúng túng trong sinh hoạt hàng ngày, hay quên đồ, khó tổ chức việc học và thành tích học tập cũng bị ảnh hưởng.
Theo các chuyên gia thần kinh học, não bộ càng được sử dụng thì càng linh hoạt. Những việc tưởng chừng nhỏ như gấp quần áo, dọn bàn học, sắp xếp đồ đạc hay phụ giúp việc nhà thực chất giúp trẻ rèn luyện tư duy sắp xếp, lập kế hoạch và khả năng tự chủ.
Ba điều phụ huynh nên làm để bảo vệ não bộ của trẻ
Các chuyên gia cho rằng cha mẹ hoàn toàn có thể giúp trẻ cải thiện khả năng tập trung và phát triển trí não nếu thay đổi một số thói quen trong gia đình.
Thứ nhất, trả lại giấc ngủ cho trẻ. Hãy thiết lập giờ ngủ và thức cố định, chẳng hạn ngủ trước 22h và dậy khoảng 7h sáng. Lịch sinh hoạt này nên được duy trì cả cuối tuần để tạo nhịp sinh học ổn định.
Thứ hai, quản lý việc sử dụng thiết bị điện tử. Thay vì cấm hoàn toàn, cha mẹ nên đặt ra quy tắc rõ ràng như giới hạn thời gian sử dụng và không dùng điện thoại sau 21h. Quan trọng hơn, người lớn cũng cần làm gương bằng cách hạn chế dùng điện thoại trước mặt con.
Thứ ba, trao quyền tự lập cho trẻ. Trẻ cần được tự làm những việc phù hợp với độ tuổi, từ chăm sóc bản thân đến phụ giúp việc nhà. Khi được thử, được sai và được học từ trải nghiệm, trẻ sẽ dần phát triển khả năng suy nghĩ và tự chủ.
Các chuyên gia nhấn mạnh: não bộ của trẻ có khả năng thích nghi và phục hồi rất tốt. Chỉ cần môi trường sống và cách giáo dục phù hợp, trẻ hoàn toàn có thể phát triển tư duy linh hoạt, tự tin và khỏe mạnh.
Trang Đào
