Khi Tổng thống Trump không còn đe dọa biến eo biển Hormuz thành lãnh thổ của Mỹ, chính quyền của ông lại muốn eo biển này quay trở lại thành một tuyến hàng hải quốc tế tự do phục vụ nguồn cung dầu mỏ thế giới. Nhưng bà Rosemary Kelanic, giám đốc chương trình Trung Đông tại trung tâm nghiên cứu Defense Priorities (Mỹ) cho rằng, ông Trump cần phải đối mặt với thực tế: Không có khả năng nào trong số này sẽ xảy ra.
Trong bài viết đăng tải trên New York Times được lược dịch dưới đây, bà Kelanic giải thích vì sao eo Hormuz cần phải được mở cửa trở lại, ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với việc Iran thu phí quá cảnh qua đó. Bà nhấn mạnh rằng: "Ở thời điểm hiện tại, đây là lựa chọn ít tồi tệ nhất".
Lựa chọn ít tồi tệ nhất với Mỹ
Cuộc xung đột Mỹ-Israel với Iran đã phơi bày 2 điều: Iran không thể hoàn toàn đóng cửa eo biển Hormuz, còn Mỹ không thể hoàn toàn mở cửa nó.
Dù phải hứng chịu bom đạn và tên lửa của Mỹ trong nhiều tháng, Tehran vẫn cho thấy họ có thể tác động đến giao thông ở eo biển này, nơi từng vận chuyển 1/5 nguồn cung dầu của thế giới trước khi Mỹ tấn công Iran vào tháng 2.
Eo biển Hormuz là một lối hẹp dài 90 dặm, hình móng ngựa, cho phép các quốc gia nằm ở hai bên - Iran ở phía bắc và Oman ở phía nam - có khả năng tác động tới hoạt động hàng hải. Đường bờ biển hiểm trở của nơi này tạo điều kiện cho Iran thực hiện chiến thuật "bắn và chạy" với tên lửa dẫn đường chính xác, máy bay không người lái và xuồng tấn công, vốn là một đòn đánh khó đối phó.
Iran có thể sản xuất những loại vũ khí này với chi phí thấp và vô hạn, biến các cuộc tấn công của Iran thành một rủi ro thường trực khi băng qua Hormuz mà ngay cả một thỏa thuận đàm phán với Tehran cũng không thể loại bỏ.
Các chủ tàu tư nhân đã chần chừ trong việc mạo hiểm với thủy thủ đoàn và hàng hóa để đổi lấy mức độ an ninh "không hoàn hảo". Iran không cần phải tấn công mọi con tàu tìm cách đi qua để điều tiết lưu lượng tàu di chuyển.
Ngay cả với sự hỗ trợ quân sự của Mỹ - nhiệm vụ khiến Washington cạn kiệt đạn dược và gây căng thẳng cho lực lượng hải quân - chỉ có khoảng 5 triệu thùng dầu mỗi ngày vượt qua eo biển mà không có sự đồng ý rõ ràng của Iran, so với khoảng 20 triệu thùng mỗi ngày trước xung đột.
Về lâu dài, các chiến dịch do Mỹ dẫn đầu nhằm lén đưa dầu qua Hormuz sẽ có nguy cơ gây thương vong cho binh sĩ Mỹ và trở thành gánh nặng cho người đóng thuế Mỹ.
Công chúng Mỹ sẽ tỏ ra hoài nghi một cách có cơ sở về việc rót tiền tài trợ quyền đi lại tự do cho các quốc gia không sẵn lòng giúp mở cửa eo biển, trong khi những quốc gia đó hoàn toàn có thể tự chi trả thông qua tiền phí quá cảnh.
Về mặt tài chính, phí quá cảnh là một phương án có lợi hơn cho Mỹ và thế giới so với việc đóng cửa một phần kéo dài của eo biển.
Mặc dù khả năng phục hồi gần đây của thị trường dầu mỏ thế giới đã khiến nhiều người bất ngờ, tình trạng thiếu hụt nguồn cung hàng ngày lên tới 14 triệu thùng vào thời kỳ đỉnh điểm của xung đột đã cắt giảm sâu vào lượng dự trữ dầu thô, cũng như sản phẩm lọc dầu toàn cầu.
Tình trạng này đã làm cạn kiệt dần các vùng đệm giúp duy trì giá dầu chỉ ở mức cao hơn đôi chút so với thời kỳ trước xung đột. Nếu bế tắc ở Hormuz khiến giá dầu tăng vọt, thiệt hại kinh tế có thể rất nghiêm trọng, đặc biệt đối với Mỹ, nền kinh tế phụ thuộc vào dầu mỏ nhiều hơn đáng kể so với các cường quốc khác như Nga và Trung Quốc.
Eo Hormuz
Dù các khoản thuế tại Hormuz có thể khiến Mỹ và ông Trump đuối thế, việc thu phí đi lại qua eo biển có thể sẽ khuyến khích Iran cho phép thêm nhiều tàu thuyền đi qua. Và nếu Iran trở nên phụ thuộc vào nguồn doanh thu từ việc quản lý eo biển, việc đóng cửa nơi này trong tương lai vì các lý do chính trị sẽ trở nên khó khăn hơn.
Hiện nay, Iran đang đàm phán với Oman về tương lai của eo biển.
Việc hai bên cùng quản lý tuyến đường thủy này có thể tăng cường hợp tác khu vực và thúc đẩy Iran thể hiện trách nhiệm của mình, cuối cùng cho phép Iran tái gia nhập cộng đồng quốc tế.
Việc thu phí sẽ mang lại lợi ích tài chính cho Iran, nhưng ngay cả các ước tính doanh thu cao nhất cũng sẽ khiến Iran bị tụt lại phía sau khi phải gánh chịu 270 tỷ USD thiệt hại do xung đột. Nếu thu được từ 6 -14 tỷ USD phí quá cảnh hàng năm, như một số ước tính trước đó, Iran có thể sẽ phải mất gần 20 năm để bù đắp thiệt hại từ cuộc xung đột này.
Trong khoảng thời gian đó, thị trường sẽ có bước điều chỉnh, làm giảm tầm quan trọng của eo Hormuz, khi các nhà xuất khẩu trong khu vực xây dựng các đường ống dẫn dầu vòng tránh và xu hướng chuyển sang sử dụng xe điện làm giảm nhu cầu dầu mỏ.
Có thể việc cho phép Iran kiểm soát Hormuz sẽ tạo ra một tiền lệ tiêu cực, khuyến khích các quốc gia khác nằm giáp các hành lang vận chuyển huyết mạch khẳng định quyền kiểm soát đối với chúng. Nhưng những gì diễn ra ở Hormuz rất có thể sẽ chỉ ở lại Hormuz.
Địa lý độc đáo và tầm quan trọng đối với thị trường trong việc vận chuyển dầu Vịnh Ba Tư của nơi này không có điểm tương đồng với bất kỳ tuyến đường thủy nào khác.
Lực lượng Houthi tại Yemen trên thực tế không thể sao chép chiến thuật Hormuz của Iran vì họ chỉ kiểm soát một phần nhỏ đường bờ biển của Biển Đỏ. Các loại tên lửa, máy bay không người lái và hệ thống nhắm mục tiêu của họ có năng lực kém hơn đáng kể so với các đối thủ tương đương của Iran.
Chiến dịch của Houthi ở Biển Đỏ trong giai đoạn 2023-2025 đã làm giảm các chuyến quá cảnh, nhưng một lượng lớn hàng hóa vẫn tiếp tục băng qua kênh đào này.
Hầu hết các cuộc tấn công của Houthi gây ra ít hoặc không có thiệt hại nào. Các chủ tàu cũng có một giải pháp thay thế khả thi: đi vòng qua Mũi Hảo Vọng. Phương án này chỉ làm tăng chi phí nhiên liệu phụ trội khoảng 1 triệu USD cho mỗi con tàu.
Lịch sử cho thấy những bên nào có thể đảm bảo an ninh cho một khu vực địa lý thường áp dụng quyền lực chính trị và thu thuế ở khu vực đó. Và Iran đã cho thấy họ nắm quyền kiểm soát đáng kể đối với eo Hormuz.
Không có điều nào trong số này là tối ưu đối với Mỹ. Nhưng Washington càng sớm chấp nhận thực tế mới này, thì càng tốt cho người tiêu dùng, nền kinh tế thế giới và sự ổn định khu vực.
Có lẽ hệ quả từ quyền lực kéo dài của Iran đối với eo biển Hormuz thậm chí sẽ ngăn cản các đời tổng thống Mỹ trong tương lai, hoặc ông Trump, phát động những cuộc tấn công rủi ro và không cần thiết.
Thi Anh (Theo NYT)
