Trong một buổi trò chuyện gần đây, "mẹ đỡ đầu của AI", Nhà khoa học máy tính Lý Phi Phi (Fei-Fei Li) nhận định: Trong kỷ nguyên AI, nhóm người thực sự có sức cạnh tranh chỉ còn lại hai loại - chuyên gia hàng đầu không thể thay thế và người thông thái (generalist) chủ động, có khả năng tích hợp nguồn lực liên ngành.
Cả hai nhóm này đều có một điểm chung: Họ đều chủ động đón nhận AI.
Nhiều người chỉ chú ý đến nhãn dán "chuyên gia" hay "thông thái", mà bỏ qua từ khóa cốt lõi: Tính chủ động.
Tạp chí The Atlantic cũng vừa xuất bản bài viết “AI không thể giải quyết bài toán động lực học tập của học sinh”, chỉ ra một sự thật: Rủi ro lớn nhất không phải là trẻ lệ thuộc vào AI, mà là những đứa trẻ vốn thiếu ý thức chủ động sẽ càng dễ buông xuôi khi có AI hỗ trợ. Nói cách khác, mối nguy thực sự nằm ở sự sụt giảm tính chủ động.
Gia sư AI miễn phí tận nhà nhưng trẻ lại không muốn mở cửa
Năm 2023, Sal Khan (sáng lập Khan Academy) từng hào hứng tuyên bố AI sẽ mang lại bước ngoặt giáo dục lớn nhất lịch sử. Ngay sau đó, Khan Academy ra mắt gia sư AI miễn phí Khanmigo. Sam Altman (CEO OpenAI) cũng vẽ ra viễn cảnh hoàn hảo: AI sẽ cung cấp giáo dục cá nhân hóa cho mọi đứa trẻ, ở bất kỳ môn học hay ngôn ngữ nào.
Thế nhưng, thực tế lại rất phũ phàng. Sau giai đoạn bùng nổ từ 40.000 lên gần 1 triệu người đăng ký, tỷ lệ sử dụng thực tế của Khanmigo lại giảm mạnh. Vấn đề cốt lõi: Học sinh không biết phải hỏi giáo viên AI điều gì. Nếu không có bài tập bắt buộc, vị gia sư AI toàn năng này chỉ nằm "đắp chăn" trong màn hình. AI có thể trả lời mọi câu hỏi, nhưng không thể tạo ra nội lực muốn đặt câu hỏi ở học sinh.
Thống kê từ cuộc khảo sát Gallup Student Poll trên 6 triệu học sinh Mỹ từ lớp 5 đến lớp 12 cho thấy một thực trạng đáng báo động: Càng lên lớp cao, tính chủ động càng giảm: Tỷ lệ hứng thú học tập rơi từ 75% (tiểu học) xuống 50% (THCS) và chỉ còn 33% ở bậc THPT.
Sự chán nản chiếm ưu thế: Gần 50% học sinh THPT cảm thấy chán học mỗi ngày; 17% cảm thấy "tiết nào cũng chán".
Phụ huynh đánh giá quá cao con mình: Hơn 70% phụ huynh tin rằng con rất tự giác, nhưng chỉ 33% học sinh THPT tự nhận mình như vậy.
Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại Trung Quốc: Hơn 75% học sinh THCS và THPT cho rằng học chủ yếu để thi cử, và trên 60% cảm thấy việc học hoàn toàn không có gì thú vị.
Mối quan hệ giữa trẻ và AI: Phóng đại bản chất sẵn có
AI không làm trẻ trở nên lười biếng; chính những đứa trẻ thiếu chủ động đã biến AI thành công cụ để né tránh việc tư duy.
Dựa trên lý thuyết tâm lý học giáo dục, bài viết trên The Atlantic chỉ ra rằng cách học sinh tương tác với AI thường rơi vào bốn kiểu ứng xử rất rõ rệt. First là nhóm "Hành khách" (Passenger) - những em vốn thụ động, thiếu mục tiêu học tập nên coi AI là công cụ làm hộ bài để hoàn toàn né tránh việc tư duy.
Tiếp theo là nhóm "Thành tích" (Achiever) - những em bị chi phối bởi điểm số và thứ hạng, sử dụng AI như một chất trợ lực giúp tăng tốc hoàn thành bài vở nhanh hơn nhưng chưa chắc đã hiểu sâu bản chất. Trong khi đó, nhóm "Chống đối" (Resister) lại mang tâm lý bất mãn với hệ thống trường lớp nên từ chối cả việc học lẫn sự hỗ trợ từ AI.
Cuối cùng, chỉ có nhóm "Khám phá" (Explorer) - những trẻ sở hữu sự tò mò và động lực nội tại mạnh mẽ mới biết biến AI thành bạn đồng hành tư duy để đào sâu câu hỏi và mở rộng không gian sáng tạo.
Năng lực hiếm có nhất trong kỷ nguyên AI không phải là chỉ số IQ hay kỹ năng công nghệ, mà là "Sự nỗ lực tinh thần" (Mental Effort) - khả năng sẵn sàng dấn thân vào những mỏi mệt của việc tư duy sâu, xử lý thông tin phức tạp và kiên trì trước khó khăn.
Lời khuyên cho phụ huynh
CEO Nvidia Jensen Huang từng chia sẻ: "Mọi người sẽ không thua AI, nhưng sẽ thua những người biết sử dụng AI giỏi hơn bạn".
Để con không bị tụt hậu trong kỷ nguyên AI, điều cha mẹ cần làm là trả lại quyền chủ động cho con những điều sau đây:
Thứ nhất, trao quyền quyết định: Bớt ấn định lịch trình, cho con nhiều lựa chọn thực tế hơn trong việc học. Thứ hai, nuôi dưỡng sở thích dài hạn: Không chỉ chạy theo điểm số, hãy khuyến khích con theo đuổ ít nhất một niềm yêu thích lâu dài.
Thứ ba, làm gương về sự tò mò: Cha mẹ hãy thể hiện tinh thần tự học và sự nỗ lực tinh thần trong cuộc sống hằng ngày.
AI không nuôi dạy con thay chúng ta, nó chỉ phóng đại bản chất sẵn có của đứa trẻ. Sự chủ động của con bắt đầu từ chính sự thay đổi của gia đình.
Thanh Hương
Theo Sohu
