Tiền lì xì Tết nên cho con giữ hay cha mẹ giữ? Hay nên tận dụng để dạy con những bài học đầu đời về tài chính? Câu hỏi tưởng chừng nhỏ bé ấy năm nào cũng lặp lại trong rất nhiều gia đình. Có nhà thống nhất gửi toàn bộ vào ngân hàng chờ con đủ 18 tuổi. Có nhà để con tự tiêu cho "biết giá trị đồng tiền". Cũng có không ít phụ huynh cho rằng tiền lì xì thực chất là tiền của người lớn, bởi "bố mẹ mừng tuổi người khác thì con mới nhận lại".
Ở góc nhìn của chị Đỗ Thu Hồng - Cố vấn tài chính tại FIDT, đồng thời là một Educator trong lĩnh vực giáo dục tài chính, vấn đề không nằm ở việc tiền thuộc về ai mà nằm ở cách chúng ta dùng cơ hội này để dạy con điều gì về tiền bạc.
Là mẹ của một bé gái 5 tuổi, động lực khiến chị Hồng học và theo đuổi giáo dục tài chính bắt đầu từ một trải nghiệm rất cá nhân: "Vì chị đã không được dạy về tài chính từ bé, nên chị muốn có kiến thức để dạy con". Chị bắt đầu nói chuyện với con về tiền từ khi bé 3-4 tuổi. Năm ngoái, tiền lì xì của con được hai mẹ con thống nhất sẽ đóng góp vào chuyến đi du lịch nước ngoài cùng bố mẹ. Đó không chỉ là một khoản tiền mà là một bài học đầu tiên về mục tiêu và sự đồng thuận.
Năm nay, khi con chuẩn bị vào lớp 1, nhu cầu phát sinh nhiều hơn, chị quyết định thay đổi cách sử dụng tiền. Phần lớn tiền mừng tuổi sẽ được dùng để đóng học phí cho con. Phần còn lại chia thành tiền tiêu vặt để con được mua những thứ mình muốn. Vì con còn nhỏ, mẹ giữ tiền giúp, phát tiền hàng tuần và cùng con thống nhất các nguyên tắc khi sử dụng.
Chị Hồng đã có những trao đổi về chủ đề nhận nhiều quan tâm này:
"Không có câu trả lời nào là đúng mà chỉ là sự phù hợp"
Từ góc nhìn tài chính cá nhân, tiền lì xì có thể xem là "khoản vốn đầu đời" của trẻ. Theo chị, đây có phải thời điểm vàng để gieo hạt giống trí tuệ tài chính không?
Với tôi thì tiền lì xì là một khoản "thu nhập bất thường đều đặn". Gọi là bất thường vì con không cần làm gì con cũng sẽ luôn có tiền, chỉ là nhiều ít khác nhau. Vậy nên ở đây bố mẹ có thể nói chuyện với con về khía cạnh Thu nhập và Chi tiêu.
Ở khía cạnh thu nhập, bố mẹ và con có thể thảo luận xem ngoài tiền lì xì thì có những tình huống nào để con được nhận tiền mà không cần phải nỗ lực làm gì không? Việc nhận tiền lì xì có kéo dài mãi mãi không? Bố mẹ và con có thể rút ra những kết luận gì từ thu nhập này?
Ở khía cạnh chi tiêu, đây thường là điều bố mẹ lo lắng khi cho con giữ tiền lì xì là sợ con tiêu hoang, con tiêu hết tiền… Nhưng khi làm việc với phụ huynh, tôi thường động viên bố mẹ cho con giữ tiền lì xì ở con số phù hợp. Bố mẹ hướng dẫn con dùng tiền, để con được thử và sai với số tiền nhỏ sẽ là những bài học trực quan và nhớ lâu với con.
Có một phụ huynh của tôi chia sẻ rằng con chị ấy đã tiết kiệm 2 tháng tiền tiêu vặt để mua một món đồ chơi, rồi sau vài ngày bạn ấy lại thấy chán và nói với mẹ rằng việc mua đồ chơi đó thật lãng phí. Đó là trải nghiệm để bạn cân nhắc nhiều hơn với các quyết định mua sắm sau này, và nó không thể chỉ học qua lời dạy hay sách vở, con cần có trải nghiệm.
Nhiều cha mẹ chọn cách gửi toàn bộ tiền lì xì vào ngân hàng và trao lại khi con 18 tuổi. Chị đánh giá cách làm này đang trao tài sản hay đang bỏ lỡ một cơ hội giáo dục?
Thường mỗi gia đình có cách lựa chọn riêng và tôi không đánh giá đúng sai. Vì không có câu trả lời nào là đúng mà chỉ là sự phù hợp. Cách làm này sẽ phù hợp nếu bố mẹ và con đã cùng nhau trao đổi và có sự thống nhất.
Tất nhiên nó cũng làm cho trẻ bỏ lỡ việc thử sai với tiền, nhưng trong cuộc sống con có nhiều cơ hội để có tiền, có thể con được cho tiền vào dịp sinh nhật, đạt học bổng, được HSG… Bố mẹ hoàn toàn có thể sử dụng tiền từ những nguồn thu này để giáo dục con.
Nếu trao toàn quyền cho trẻ tiêu tiền lì xì, rủi ro lớn nhất không nằm ở số tiền mất đi mà nằm ở điều gì? Ở độ tuổi tiểu học, trẻ nên được tiếp cận khái niệm nào trước: tiết kiệm, đầu tư hay chia sẻ? Vì sao?
Nếu trao toàn quyền cho trẻ tiêu tiền lì xì, rủi ro lớn nhất không nằm ở số tiền mất đi mà ở mẫu hình hành vi tài chính được hình thành*. Khi trẻ liên tục trải nghiệm "nhận tiền – chi tiêu ngay – niềm vui", não bộ sẽ ghi nhận rằng tiền chỉ là công cụ thỏa mãn cảm xúc tức thì. Điều này làm suy yếu khả năng trì hoãn phần thưởng và tự kiểm soát – yếu tố cốt lõi của trí tuệ tài chính sau này.
Ở độ tuổi tiểu học, khái niệm nên tiếp cận trước là tiết kiệm, không phải để giữ tiền cho nhiều, mà để rèn năng lực chờ đợi và ra quyết định có suy nghĩ. Khi trẻ học cách hoãn lại mong muốn của mình, các em đang xây nền cho sự tự chủ – và đó mới là nền tảng bền vững nhất trước khi nói đến đầu tư hay chia sẻ. (*tham khảo từ sách Behave).
Một bài tập cho não bộ
Mô hình "6 chiếc lọ tài chính" hay chia tỷ lệ phần trăm liệu có quá phức tạp với trẻ nhỏ? Chị có khuyến nghị cách đơn giản hóa ra sao để phù hợp văn hóa gia đình Việt? Trong bối cảnh trẻ em ngày nay dễ tiếp cận quảng cáo, mạng xã hội và xu hướng tiêu dùng sớm, tiền lì xì có thể trở thành "bài tập thực hành" để trẻ học cách chống lại cám dỗ không?
Mô hình "6 chiếc lọ" có thể hơi phức tạp với trẻ nhỏ nếu áp dụng cứng nhắc theo tỷ lệ phần trăm. Với gia đình Việt, nên đơn giản hóa còn 3 phần: Chi tiêu – Để dành cho mục tiêu lớn – Chia sẻ. Không cần chia % chính xác, điều quan trọng là trẻ được tự suy nghĩ và lý giải vì sao mình phân như vậy.
Khi trẻ được yêu cầu dừng lại 1-2 phút để phân chia tiền lì xì, điều đang diễn ra không chỉ là một thao tác tài chính nhỏ mà là một bài tập cho não bộ. Vùng vỏ não trước trán – nơi kiểm soát xung động và lập kế hoạch – đang được "tập gym". Khoảnh khắc tạm dừng đó giúp trẻ học cách suy nghĩ trước khi hành động, thay vì phản ứng theo cảm xúc.
Trong khi đó, môi trường hiện nay liên tục kích hoạt hệ cảm xúc và phần thưởng của não thông qua quảng cáo, TikTok, YouTube hay các xu hướng tiêu dùng mới. Mô hình "Thấy – thích – mua" rất dễ trở thành thói quen nếu trẻ không được luyện tập tự chủ. Vì vậy, tiền lì xì chính là "bài tập thực hành": mỗi lần trẻ học cách chờ thêm một chút trước khi tiêu, trẻ đang xây dựng sức đề kháng trước cám dỗ và từng bước hình thành nền tảng tự chủ tài chính bền vững về sau.
Theo chị, dấu hiệu nào cho thấy một đứa trẻ đang có "trí thông minh tài chính" tốt, chứ không chỉ là biết tiết kiệm?
Trí thông minh tài chính ở trẻ không nằm ở việc giữ được bao nhiêu tiền, mà ở cách con suy nghĩ trước khi quyết định. Một đứa trẻ có nền tảng tài chính tốt thường có những dấu hiệu như: biết chờ đợi thay vì tiêu ngay; hiểu rằng mua thứ này đồng nghĩa với bỏ lỡ thứ khác; có mục tiêu rõ ràng để dành tiền; biết chia sẻ một cách tự nguyện; và đặc biệt là biết tự hỏi "Con có thực sự cần không, hay chỉ đang thích nhất thời?".
Khi trẻ có thể dừng lại, cân nhắc và lựa chọn có ý thức, đó mới là biểu hiện của trí tuệ tài chính thực sự – chứ không chỉ đơn thuần là biết tiết kiệm.
Có ý kiến cho rằng nói quá nhiều về tiền bạc trong dịp Tết sẽ làm mất đi tinh thần vui vẻ, may mắn. Chị nghĩ sao về quan điểm này?
Tôi nghĩ điều quan trọng không nằm ở việc có nói về tiền hay không, mà là chúng ta nói theo cách nào.
Nếu chúng ta nhìn tiền lì xì như một biểu tượng của lời chúc, của sự trao gửi yêu thương và niềm tin vào tương lai, thì việc trò chuyện về tiền theo hướng giáo dục nhẹ nhàng lại giúp trẻ hiểu sâu hơn ý nghĩa của Tết.
Thực tế, tiền vốn dĩ không làm mất đi sự may mắn – cách chúng ta gắn ý nghĩa cho nó mới quyết định điều đó. Khi cha mẹ giúp con hiểu rằng tiền lì xì là lời chúc "lớn lên mạnh khỏe, học giỏi, biết sống có trách nhiệm", thì cuộc trò chuyện về tiền không làm mất tinh thần Tết, mà còn làm nó trọn vẹn hơn.
Vì vậy, tôi ủng hộ cách nói vừa đủ, tích cực và có giá trị – để Tết vẫn vui, và trẻ vẫn học được một bài học quan trọng cho hành trình trưởng thành của mình.
Nếu phải đưa ra một nguyên tắc cốt lõi cho cha mẹ Việt khi xử lý tiền lì xì của con, chị sẽ khuyên điều gì: kiểm soát, trao quyền hay đồng hành và vì sao?
Nếu phải chọn một nguyên tắc cốt lõi, tôi sẽ chọn đồng hành.
Kiểm soát quá chặt khiến trẻ không có cơ hội học cách ra quyết định. Trao quyền hoàn toàn khi con chưa đủ năng lực dễ khiến hành vi bị dẫn dắt bởi cảm xúc. Cả hai thái cực đều bỏ lỡ điều quan trọng nhất: quá trình học hỏi.
Đồng hành nghĩa là cha mẹ vẫn giữ vai trò dẫn dắt, nhưng để con được suy nghĩ, được chia tiền, được thử và đôi khi được sai trong phạm vi an toàn. Cha mẹ đặt câu hỏi thay vì ra lệnh; gợi mở thay vì áp đặt; cùng con thảo luận thay vì quyết định thay.
Tiền lì xì chỉ xuất hiện vài ngày đầu năm, nhưng cách chúng ta xử lý nó có thể để lại dấu ấn rất lâu trong nhận thức của trẻ về tiền bạc, trách nhiệm và tự chủ. Vì vậy, điều con cần không phải là bị kiểm soát, cũng không phải được buông lỏng, mà là có người lớn đi cùng để từng bước học cách làm chủ tiền và làm chủ chính mình.
Cảm ơn chị.
Hiểu Đan
