Cổ vật "không cánh mà bay" (Kỳ 3): Hai tượng cổ đền Thần bị trộm, tìm lại chỉ còn thân

2 bức tượng cổ ở Đền Thần

Đền Thần là một trong 8 di tích quốc gia ở làng Quỳnh Đôi, được xếp hạng từ năm 2013. Đền có lịch sử từ lâu đời, là nơi thờ “Mộc Lôi linh ứng thiên thần” và 3 ông tổ khai cơ họ Hồ, Nguyễn, Hoàng - là những vị thiên thần và nhân thần có công bảo quốc hộ dân. Đây là công trình kiến trúc cổ, quý, đã xây dựng từ rất lâu, có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học thẩm mỹ. Ngoài ra, đền lưu giữ nhiều hiện vật cổ được chế tác tinh xảo từ đá, phản ánh tài năng của các nghệ nhân dân gian xứ Nghệ, tiêu biểu như các tượng đá hổ chầu, ngựa chiến, voi chiến, nghê, hộ pháp…

2 bức tượng đá này vốn được đặt trong khuôn viên đền Thần (thuộc xã Quỳnh Đôi cũ), từ lâu, có niên đại hàng trăm năm. Tượng được bài trí bên cạnh đôi ngựa đá tại khu vực cổng ra vào di tích. Mỗi bức tượng cao 0,6m được chạm toàn thân, vận võ phục, tay phải cầm kiếm trong tư thế sẵn sàng bảo vệ ngựa chiến.

2 bức tượng đá cổ này bị mất trộm vào 2 thời điểm khác nhau. Một bức bị mất trộm vào khoảng năm 2020, một thời gian sau thì xã cho đúc bức tượng bằng bê tông để thay thế. Đến cuối năm 2023, bức tượng đá còn lại cũng bị mất luôn. Xã lại phải tiếp tục đúc thêm tượng bê tông khác để thay thế bản gốc, tuy nhiên các bức tượng này không giống lắm.

Vào đầu tháng 10/2025, đoàn kiểm tra của Sở VH-TT-DL Nghệ An kiểm tra di tích mới phát hiện việc mất trộm này. Ông Hồ Mạnh Hà, Phó phòng Quản lý di sản (Sở VH-TT-DL Nghệ An), cho biết Sở đã yêu cầu địa phương báo cáo, đồng thời ông chia sẻ câu chuyện tượng đá bị mất trộm lên mạng xã hội để kêu gọi tìm kiếm.

Tìm thấy trong tình trạng chỉ có phần thân, mất phần đầu

Cũng theo nguồn tin, không lâu sau đó, ông Hồ Văn Hương (quê làng Quỳnh Đôi, hiện sinh sống tại Hà Nội) đã liên hệ với ông Hà cho biết ông Hương nghi vấn 2 bức tượng này đang ở Hải Phòng.

Ông Hương cho hay mỗi khi về quê, ông đều ghé thăm đền Thần nên nhớ rất rõ những tượng đá ở di tích này và sau khi biết 2 tượng đá cổ này bị lấy trộm, ông đã nhờ một số người có quan hệ trong giới sưu tầm tượng đá cổ thăm dò, nhưng không có thông tin.

Ít tháng trước, ông tình cờ ghé nhà một người quen chuyên sưu tầm tượng đá cổ ở TP.Hải Phòng (tỉnh Hải Dương cũ) thì thấy người này trưng bày trong tủ 2 tượng đá rất giống cặp tượng quản mã ở đền Thần. Tuy nhiên, 2 bức tượng cổ này đã bị mất đầu và 2 bức tượng ở đền Thần mất 2 thời điểm khác nhau, nên ông Hương không dám tin đây chính là 2 bức tượng quản mã ở đền Thần quê ông.

Ông Hương chụp ảnh 2 bức tượng này, rồi mượn bức tượng về làm mẫu, thuê các nghệ nhân làm 2 bức tượng đá khác để dâng tặng di tích đền Thần thay thế những bức tượng đã bị mất. Khi công việc này chưa xong thì ông Hương đọc được thông tin trên trang Facebook của ông Hà liền liên lạc, trao đổi với ông Hà về 2 bức tượng bị mất đầu.

Qua đối chiếu phần còn lại của bức tượng với hồ sơ tư liệu còn lưu giữ, ông Hà xác định đây chính là 2 bức tượng quản mã ở di tích quốc gia đền Thần đã bị mất trộm. Ông Hương sau đó quyết định tự bỏ tiền để mua lại những bức tượng này và lấy những bức ảnh tư liệu mà ông Hà cung cấp rồi thuê nghệ nhân điêu khắc đá làm thêm phần đầu, gắn lên các bức tượng để bàn giao cho di tích đền Thần.

Ngay sau khi tiếp nhận lại hai tượng đá, chính quyền xã đã thuê chuyên gia xử lý hiện trạng, gia cố bệ đỡ và lắp đặt hệ thống bảo vệ. Camera an ninh được bổ sung, lực lượng bảo vệ được yêu cầu tăng cường tuần tra, bởi trên địa bàn còn nhiều hiện vật có giá trị.

Theo ông Hồ Anh Dũng - Trưởng phòng Văn hóa xã hội xã Quỳnh Anh, không chỉ đúc bê tông, làm khung gia cố cho 2 bức tượng cổ vừa trở về, chính quyền địa phương cũng đã có nhiều biện pháp để bảo vệ hàng loạt cổ vật còn lại trên địa bàn.

"Chúng tôi còn bố trí nhiều camera an ninh cũng như yêu cầu bảo vệ ở di tích phải tập trung phòng ngừa. Vì địa bàn xã Quỳnh Anh nói chung và làng Quỳnh Đôi nói riêng, có rất nhiều di tích lịch sử, trong đó có nhiều cổ vật có giá trị. Đặc biệt là ở đền Thần, ngoài 2 bức tượng quản mã này, còn có rất nhiều tượng đá cổ khác cũng đang được bảo vệ nghiêm ngặt”, báo Nghệ An dẫn lời ông Hồ Anh Dũng.

Những câu chuyện cổ vật nhiều lần “biến mất rồi trở lại” nghe có vẻ ly kỳ, nhưng phía sau đó thường là những lỗ hổng trong quản lý và sự chủ quan trong bảo vệ di sản.

Mỗi hiện vật – từ pho tượng nhỏ nơi bản làng, chiếc vạc đồng đến đôi tượng đá trước cửa đền cổ – đều mang theo giá trị văn hóa, ký ức cộng đồng và niềm tin tâm linh của nhiều thế hệ.

Vì thế, gìn giữ cổ vật không chỉ là bảo quản một hiện vật, mà còn là bảo vệ cội nguồn và bản sắc của một vùng đất. Khi di sản được đưa trở lại nơi vốn thuộc về, đó cũng là lời nhắc về trách nhiệm chung trong việc bảo vệ các giá trị lịch sử, bởi một khi thất lạc, không chỉ hiện vật mất đi mà một phần ký ức cộng đồng cũng phai nhạt.