Trong một quán cà phê, một phụ huynh đang kèm con học tiểu học làm bài tập. Giữa chừng, người mẹ bất ngờ mất bình tĩnh, lớn tiếng quở trách con. Thế nhưng chỉ ít phút sau, khi bài tập hoàn thành, cả gia đình lại vui vẻ trò chuyện và rời đi, đứa trẻ dường như không bị ảnh hưởng nhiều.
Đây là hình ảnh không hề xa lạ trong nhiều gia đình Trung Quốc. Cũng từ đó, không ít cha mẹ băn khoăn: Sự nghiêm khắc trong nuôi dạy con là biểu hiện của tình yêu và trách nhiệm hay là một dạng tổn thương tiềm ẩn? Nếu không nghiêm, liệu có thể dạy con nên người? Hay mô hình "kiên định nhưng dịu dàng" đang được nhắc đến nhiều mới là hướng đi phù hợp trong thời đại mới?
Nghiên cứu mới nhất của Phó giáo sư Nhậm Lệ Hân (Trung Quốc) cùng nhóm nghiên cứu thuộc Học viện Giáo dục Tương lai đã đưa ra một câu trả lời đáng chú ý.
Kết quả cho thấy, nếu cha mẹ đã xây dựng được nền tảng nuôi dạy ấm áp và giàu sự hỗ trợ, thì sự nghiêm khắc ở mức độ vừa phải chưa chắc gây hại cho trẻ. Thành tích học tập và hành vi của những đứa trẻ này gần như không khác nhiều so với nhóm có cách nuôi dạy được đánh giá là tối ưu.
Ngược lại, nếu cha mẹ chỉ giảm bớt các hành vi tiêu cực như đánh mắng hay kiểm soát quá mức, nhưng lại thiếu sự quan tâm, động viên và hướng dẫn tích cực, thì điều đó vẫn không có lợi cho sự phát triển của trẻ.
Nói cách khác, yếu tố quan trọng nhất để trẻ phát triển khỏe mạnh chính là cha mẹ chủ động xây dựng mối quan hệ gần gũi, ấm áp và luôn hỗ trợ con.
Bốn kiểu nuôi dạy con phổ biến
Nghiên cứu được đăng trên tạp chí khoa học quốc tế uy tín Child Development, dựa trên dữ liệu của hơn 300 gia đình trung lưu tại Thượng Hải.
Đây là nghiên cứu đầu tiên phân loại một cách có hệ thống phong cách nuôi dạy của cả cha và mẹ trong các gia đình có trẻ mầm non ở Trung Quốc, kết hợp giữa các tiêu chí nghiên cứu phương Tây và những đặc trưng văn hóa Á Đông, đồng thời đánh giá mối liên hệ giữa từng kiểu nuôi dạy với sự phát triển của trẻ.
Ngoài những yếu tố quen thuộc trong tâm lý học phương Tây như: sự ấm áp về mặt cảm xúc, tôn trọng tính tự chủ, giải thích và trao đổi với con, nhóm nghiên cứu còn đưa vào những đặc điểm rất phổ biến trong văn hóa Trung Quốc như: dạy con phải khiêm tốn, "không được kiêu ngạo"; thường xuyên đưa ra mệnh lệnh kiểu "con phải..."; sử dụng cảm giác xấu hổ để giáo dục, chẳng hạn: "Con làm vậy sẽ khiến cả nhà mất mặt."
Theo bà Nhậm Lệ Hân, việc kết hợp cả yếu tố truyền thống lẫn hiện đại giúp nghiên cứu phản ánh đúng thực tế của các gia đình Trung Quốc ngày nay.
Kết quả cho thấy có 4 kiểu nuôi dạy con phổ biến.
1. Kiểu "quyền uy" (Authoritative): Có nguyên tắc nhưng luôn đồng hành
Đây là nhóm được đánh giá hiệu quả nhất. Cha mẹ vừa dành nhiều tình yêu thương cho con, vừa đặt ra những quy tắc rõ ràng. Họ ít sử dụng hình phạt hay gây áp lực tâm lý, thay vào đó thường: lắng nghe con; khuyến khích con bày tỏ ý kiến; tôn trọng tính tự chủ của trẻ.
Những đứa trẻ lớn lên trong môi trường này thường có: khả năng đọc và toán tốt; kỹ năng giao tiếp xã hội cao; ít hành vi tiêu cực nhất. Đây cũng là nhóm chiếm tỷ lệ cao nhất trong nghiên cứu, khoảng 40%.
2. Kiểu "nghiêm mà thương" (Strict-Affectionate): Nghiêm khắc nhưng đầy yêu thương
Đây là nhóm rất đặc trưng trong văn hóa Á Đông. Cha mẹ vừa có thể phê bình, áp dụng hình phạt hoặc kiểm soát tâm lý, vừa thường xuyên giải thích, động viên và thể hiện tình yêu với con. Họ có thể nghiêm khắc nhưng cũng luôn quan tâm, chăm sóc.
Điều đáng chú ý là trẻ trong nhóm này có: năng lực học tập; hành vi gần tương đương với nhóm "quyền uy".
Theo bà Nhậm Lệ Hân, điều này có thể bắt nguồn từ quan niệm truyền thống của người Trung Quốc rằng quản con là biểu hiện của tình yêu và trách nhiệm. Vì thế, nhiều trẻ hiểu sự nghiêm khắc của cha mẹ như một cách quan tâm đến mình. Tuy nhiên, kỹ năng giao tiếp xã hội của nhóm trẻ này vẫn thấp hơn đôi chút so với nhóm "quyền uy".
Một phát hiện thú vị khác là trong các gia đình này, cả cha lẫn mẹ đều cùng áp dụng phong cách "nghiêm mà thương", thay vì một người nghiêm, một người mềm như quan niệm "người đóng vai ác - người đóng vai hiền".
3. Kiểu "hỗ trợ ở mức trung bình" (Moderately Supportive): Ít mắng nhưng cũng ít dẫn dắt
Những cha mẹ thuộc nhóm này hiếm khi đánh mắng hay can thiệp quá mức. Bề ngoài họ khá thoải mái. Tuy nhiên, mức độ: đồng cảm; hỗ trợ cảm xúc; khuyến khích con tự chủ; trò chuyện, giải thích đều chỉ ở mức trung bình.
Kết quả là trẻ trong nhóm này có: khả năng toán thấp hơn; kỹ năng xã hội kém hơn;
nhiều hành vi tiêu cực hơn so với hai nhóm đầu.
Theo nhóm nghiên cứu, nhiều phụ huynh đã từ bỏ quan niệm "thương cho roi cho vọt", nhưng vẫn chưa biết làm thế nào để thay thế bằng những phương pháp giáo dục tích cực hơn. Nếu không nâng cao khả năng lắng nghe, hỗ trợ và hướng dẫn con, sự phát triển lâu dài của trẻ vẫn sẽ bị ảnh hưởng.
4. Kiểu "chuyên chế" (Authoritarian): Kiểm soát nhiều, thiếu gắn kết
Đây là nhóm cha mẹ ít gần gũi với con nhất. Phong cách giáo dục chủ yếu dựa trên: kiểm soát; chỉ trích; trừng phạt.
Trẻ trong nhóm này xuất hiện nhiều vấn đề về hành vi hơn tất cả các nhóm còn lại. Điều tích cực là kiểu nuôi dạy này chỉ chiếm 8,4% trong tổng số gia đình tham gia nghiên cứu.
Từ "bớt đánh mắng" đến "biết cách đồng hành"
Nghiên cứu cho thấy nhiều cha mẹ đã nhận ra những phương pháp giáo dục truyền thống không còn hoàn toàn phù hợp với xã hội hiện đại.
Họ cố gắng hạn chế: đánh mắng; làm con xấu hổ; kiểm soát quá mức. Tuy nhiên, sau khi bỏ được những điều "không nên làm", nhiều người lại lúng túng vì không biết mình nên làm gì tiếp theo.
Theo bà Nhậm Lệ Hân, điều này phản ánh khoảng trống kiến thức giữa các thế hệ.
Nhiều cha mẹ khi còn nhỏ chưa từng được lớn lên trong môi trường được lắng nghe, được tôn trọng và được hỗ trợ về mặt cảm xúc. Vì vậy, khi đến lượt mình nuôi dạy con, họ cũng rất khó thực hành một cách tự nhiên những phương pháp tích cực ấy.
Làm cha mẹ trong xã hội hiện đại là một hành trình không hề dễ dàng và ai cũng cần tiếp tục học hỏi.
Hiểu Đan (theo QQ)
