Trong cuộc đua AI toàn cầu, Trung Quốc đang nắm giữ một lợi thế mà các đối thủ Mỹ không có: mã nguồn mở. DeepSeek cho phép bất kỳ ai tải xuống toàn bộ trọng số model, triển khai trên máy chủ riêng và tùy chỉnh theo nhu cầu cụ thể. Moonshot cũng làm điều tương tự với Kimi K3, model vừa vượt Claude Opus 4.8 của Anthropic ở hầu hết các benchmark lập trình giao diện.
Trong khi đó, Claude và ChatGPT vẫn là model đóng, người dùng chỉ có thể truy cập qua API hoặc giao diện của công ty. Chính sự khác biệt này đã giúp các model AI Trung Quốc lan rộng nhanh chóng ra khỏi biên giới, được các nhà phát triển toàn cầu tích hợp vào sản phẩm và dịch vụ của họ mà không phụ thuộc vào bất kỳ nền tảng trung gian nào.
Tuy nhiên, Bộ Thương mại Trung Quốc đang tham vấn các tập đoàn AI hàng đầu về một đề xuất có thể thay đổi hoàn toàn bức tranh này. Theo Financial Times dẫn hai nguồn thạo tin, Bắc Kinh đang cân nhắc cấm các công ty AI Trung Quốc cho phép người dùng nước ngoài tải xuống trọng số model, đồng thời hạn chế việc chuyển giao dữ liệu huấn luyện ra nước ngoài.
Người dùng quốc tế vẫn có thể truy cập các dịch vụ AI Trung Quốc thông qua giao diện trực tuyến, nhưng không còn có thể tải về và tùy chỉnh theo cách mà mã nguồn mở vốn cho phép. Nói cách khác, điểm khác biệt cốt lõi tạo nên lợi thế cạnh tranh của DeepSeek và Kimi K3 so với Claude hay ChatGPT sẽ biến mất.
Đây là nghịch lý mà chính các doanh nghiệp Trung Quốc đang chỉ ra với cơ quan quản lý. Alibaba, ByteDance và các công ty AI khác đã phản ánh rằng các biện pháp siết chặt này sẽ làm chậm quá trình phát triển AI của họ và đặt họ vào thế bất lợi trong cuộc đua công nghệ.
Một phần lý do DeepSeek và Kimi K3 cải thiện nhanh chóng là nhờ phản hồi từ cộng đồng phát triển toàn cầu khi họ triển khai và thử nghiệm model trong các điều kiện thực tế đa dạng. Nếu trọng số model không còn được chia sẻ tự do, vòng phản hồi đó sẽ bị thu hẹp đáng kể.
Bắc Kinh có lý do riêng để cân nhắc chính sách này dù biết rõ những đánh đổi. Việc người dùng nước ngoài tải xuống và tùy chỉnh model AI Trung Quốc cũng đồng nghĩa với việc công nghệ cốt lõi, bao gồm kiến trúc model và kỹ thuật tối ưu hóa, đang được chuyển giao ra ngoài tầm kiểm soát của nhà nước.
Trong bối cảnh Mỹ đang siết chặt kiểm soát xuất khẩu chip và công nghệ bán dẫn sang Trung Quốc, Bắc Kinh muốn xây dựng cơ chế đối xứng để bảo vệ những gì họ coi là tài sản chiến lược. Sự tự tin ngày càng tăng của Bắc Kinh về vị thế AI của Trung Quốc, được củng cố bởi thành tích của Kimi K3 và DeepSeek, chính là điều kiện để họ tính đến việc bảo hộ thay vì chỉ theo đuổi.
Các đề xuất này vẫn đang trong giai đoạn thảo luận và chưa có quyết định cuối cùng. Nhưng nếu được thực thi, hệ quả sẽ không chỉ dừng lại ở việc Trung Quốc mất đi một lợi thế cạnh tranh.
Chiến lược mã nguồn mở đang là cầu nối giúp tiêu chuẩn AI Trung Quốc lan rộng ra toàn cầu, tức ảnh hưởng lâu dài đến cách thế giới xây dựng và triển khai AI. Đóng cửa với trọng số model đồng nghĩa với việc từ bỏ chính công cụ đang giúp Trung Quốc định hình cuộc đua đó theo hướng có lợi cho mình.
Nguyễn Hải
