Trong dòng chảy lịch sử Trung Hoa, nhà Chu giữ vị trí tối thượng khi đặt nền móng cho hệ thống lễ nhạc, tông pháp và luân thường đạo lý kéo dài hàng nghìn năm.
Thế nhưng, trái ngược với những khu lăng tẩm bề thế ngút ngàn của các bậc đế vương đời sau như Tần Thủy Hoàng hay Minh - Thanh, giới khảo cổ hiện đại đang phải đối diện với một khoảng trống mênh mông: Không một lăng mộ nào của mười hai vị thiên tử Tây Chu từng được xác nhận danh tính.
Nhìn lại lịch sử từ ngày Chu Vũ Vương Cơ Phát hội quân tại bến Mạnh Tân, đập tan quân Thương tại trận Mục Dã để dựng cờ lập quốc, nhà Chu từng trải qua những năm tháng cực thịnh.
Dưới sự nhiếp chính của Chu Công Đán, triều đình không chỉ đập tan cuộc nổi loạn của Tam giám mà còn mở rộng bờ cõi, xây dựng thêm kinh đô Thành Chu Lạc Ấp bên cạnh kinh đô cội nguồn Tông Chu Hạo Kinh.
Từ hai trung tâm này, chế độ phong kiến hoàn bị nhất lịch sử cổ đại đã ra đời, phân chia đất đai cho tôn thất, công thần và cả con cháu các bậc tiền thánh.
Thế nhưng, đỉnh cao quyền lực cũng là lúc mầm mống suy vong manh nha xuất hiện. Tham vọng bành trướng xuống phương nam đã chôn vùi Chu Chiêu Vương cùng toàn bộ đạo quân tinh nhuệ Tây Lục Sư dưới dòng nước sông Hán Thủy. Cú sốc quân sự này khiến vương triều mất đi điểm tựa sức mạnh tuyệt đối, mở đầu cho chuỗi ngày tụt dốc không phanh.
Đến đời Chu Lệ Vương, thói bạo ngược và lệnh cấm ngôn tàn nhẫn đã thổi bùng cuộc bạo động của Quốc nhân, đẩy nhà vua vào cảnh lưu vong và đưa triều đình vào thời kỳ nhiếp chính Cộng Hòa vào năm 841 trước Công nguyên - cột mốc niên đại chắc chắn đầu tiên được ghi nhận trong lịch sử nước này.
Bi kịch khép lại thời kỳ Tây Chu diễn ra khi Hạo Kinh thất thủ dưới gót ngựa Khuyển Nhung, Chu U Vương mất mạng, buộc Chu Bình Vương phải dời đô về Lạc Ấp, mở ra thời kỳ Đông Chu đầy biến động. Tại vùng đất mới, vị thế thiên tử sụp đổ nhanh chóng.
Nhà vua không chỉ phải hạ mình trao đổi con tin với chính chư hầu Trịnh quốc trong sự kiện "Chu Trịnh giao chất", mà đến đời Chu Hoàn Vương, uy danh thiên tử đã vỡ vụn hoàn toàn khi ngài đích thân dẫn quân chinh phạt nhưng lại bị tướng nước Trịnh bắn tên trúng vai tháo chạy trong trận Nhu Cát.
Nhà Chu tồn tại thoi thóp cho đến năm 256 trước Công nguyên, khi Chu Noãn Vương dâng nốt mảnh đất tàn tàn cuối cùng cho nước Tần rồi chết trong uất hận.
Trải qua một chặng đường dài đầy biến thiên với biết bao chiến tích và thăng trầm, sự biến mất hoàn toàn của các khu mộ thiên tử thời kỳ Tây Chu càng trở nên bí hiểm. Kể từ những năm hai mươi của thế kỷ trước, các nhà khảo cổ đã cày xới khắp các địa bàn trọng điểm như di chỉ Phong Hạo, Chu Nguyên hay làng Dương Gia.
Hàng loạt khu lăng mộ của các chư hầu chư Tấn, Quắc, Vệ, Sái lần lượt bước ra ánh sáng với hệ thống quan quách đồ sộ, đồ đồng khắc kim văn tinh xảo đối chiếu hoàn hảo với sử sách. Duy chỉ có mộ phần của bậc thiên tử tối cao là hoàn toàn im lặng.
Nghịch lý này, theo các chuyên gia, thực chất bắt nguồn từ chính triết lý trị quốc của nhà Chu. Các bộ cổ thư kinh điển như Chu Lễ hay Lễ Ký đều xác nhận Tây Chu áp dụng táng chế "bất phong bất thụ".
Nghĩa là khi thiên tử băng hà, nơi an nghỉ không được đắp nấm đất nhô cao, không được dựng bia đá, không xây nhà thờ từ đường và tuyệt đối không để lại bất kỳ dấu hiệu nhận biết nào trên mặt đất. Sau khi hạ huyệt, mặt đất được san phẳng như cũ.
Chính sách này do Chu Công Đán khởi xướng nhằm đoạn tuyệt với hủ tục chôn cất xa hoa và tuẫn táng dã man của thời nhà Thương, đồng thời tạo ra một cơ chế phòng chống trộm mộ vô cùng hiệu quả. Không gian chôn cất giản lược, vị trí bí mật được giữ kín trong nội bộ tông thất, cộng thêm tập tục phân táng mỗi vị vua chọn một nơi riêng biệt đã biến lăng mộ thiên tử thành những bí mật vĩnh viễn. Khi ngọn lửa chiến tranh của người Khuyển Nhung thiêu rụi kinh đô Hạo Kinh, toàn bộ sơ đồ lưu trữ của vương triều cũng biến thành tro bụi.
Vương triều đặt nền móng cho nền văn minh bằng hệ thống lễ nghi chặt chẽ đã chọn cách rút lui khỏi lịch sử một cách khiêm nhường nhất về mặt vật chất. Hơn ba ngàn năm sau, những cuộc khai quật vẫn miệt mài tiếp diễn không phải để tìm kiếm vàng ngọc châu báu, mà để chạm tay vào một chương lịch sử vĩ đại từng lùi sâu vào lòng đất mẹ.
Đức Khương
