Bắc Ninh đang đứng trước một dấu mốc mới về vị thế đô thị. Chiều 24/8/2026, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương với 100% đại biểu tham gia biểu quyết tán thành. Theo phương án đã được cơ quan thẩm tra của Quốc hội thống nhất, Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 20/9/2026.
Bên cạnh những khu công nghiệp, đô thị mới, vùng đất này còn lưu giữ một quần thể lịch sử đặc biệt nằm tại khu vực Từ Sơn: Đền Đô, còn gọi là Cổ Pháp Điện hay Đền Lý Bát Đế.
Toàn cảnh khu di tích Đền Đô (Ảnh: Sở VHTTDL Bắc Ninh)
Ảnh Cục Du lịch Quốc gia
Ngôi đền rộng hơn 3,1ha, thờ 8 vị vua nhà Lý
Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Đền Đô nằm trong Khu lăng mộ và đền thờ các vị vua triều Lý. Đây là vùng đất Cổ Pháp - Đình Bảng, được xác định là đất phát tích, nơi đặt tôn miếu thờ các vị vua và khu an táng các tiên vương, hoàng tộc nhà Lý.
Triều Lý bắt đầu từ năm 1009 khi Lý Công Uẩn lên ngôi, sau đó dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long năm 1010. Triều đại kéo dài đến năm 1225, trải qua 8 đời vua trong 216 năm.
Điểm đặc biệt nhất tại Đền Đô chính là Hậu cung - nơi đặt bài vị và tượng của 8 vị vua triều Lý, gồm Lý Thái Tổ, Lý Thái Tông, Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông, Lý Thần Tông, Lý Anh Tông, Lý Cao Tông và Lý Huệ Tông.
Sân bên trong của Đền Đô (Ảnh Wikipedia)
Không chỉ có ý nghĩa về lịch sử, quy mô của Đền Đô cũng gây ấn tượng. Theo Cục Di sản văn hóa, riêng khu đền có tổng diện tích 31.250m², tương đương hơn 3,1ha, được chia thành khu nội thành và ngoại thành với tổng cộng 21 hạng mục kiến trúc và cảnh quan.
Khu ngoại thành rộng khoảng 26.910m², có hồ Bán nguyệt, Thủy đình, Văn chỉ và Võ chỉ. Trong đó, Thủy đình nằm nổi trên mặt hồ, gồm 3 gian, được xây dựng theo kiểu chồng diêm hai tầng, tám mái, tám đao cong và sử dụng chủ yếu gỗ lim.
Qua Ngũ Long Môn là khu nội thành rộng khoảng 4.340m². Tại đây tập trung nhiều công trình quan trọng như Phương đình, nhà Tiền tế, nhà Chuyển bồng, Hậu cung, nhà bia, nhà để kiệu và ngựa thờ.
Đáng chú ý, tại nhà Tiền tế có bức cuốn thư khắc “Chiếu dời đô” của Lý Thái Tổ, trong khi phía đối diện là cuốn thư khắc bài thơ “Nam quốc sơn hà”. Khu đền cũng còn lưu giữ bia đá cổ ghi công đức các vua nhà Lý do Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan soạn.
Khu vực Thủy đình và hồ Bán nguyệt của Đền Đô (Ảnh VinWonders)
Cuốn thư “Thiên đô chiếu” (Ảnh Sở VHTTDL Bắc Ninh)
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và khảo cổ, Khu lăng mộ và đền thờ các vị vua triều Lý được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2014 theo Quyết định 2408/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.
Vừa được đầu tư hơn 73 tỷ đồng để tu bổ
Sau thời gian dài tồn tại, một số hạng mục tại Đền Đô đã xuống cấp. Tháng 8/2025, dự án tu bổ, tôn tạo di tích được triển khai và đến ngày 29/4/2026, địa phương tổ chức khánh thành giai đoạn 1.
Theo Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Ninh, dự án có tổng mức đầu tư hơn 73 tỷ đồng, gồm 16 hạng mục quan trọng. Đây là con số cần phân biệt với 21 hạng mục hiện hữu của toàn quần thể Đền Đô.
Các hạng mục được tu bổ, phục dựng gồm nhà Phương đình, nhà Tiền tế, nhà Chuyển bồng, nhà Hậu cung, nhà Bia, nhà thờ Mẫu, am hóa vàng, cổng phụ, nhà Kiệu - nhà Mã, cùng hệ thống hạ tầng kỹ thuật, phòng cháy chữa cháy, điện, âm thanh và ánh sáng.
Ảnh: VOV
Dự án đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thẩm định. Theo thông tin từ địa phương, quá trình thiết kế, thi công được thực hiện trên cơ sở tôn trọng tối đa yếu tố gốc của di tích, sử dụng vật liệu truyền thống kết hợp với giải pháp kỹ thuật hiện đại nhằm vừa bảo đảm độ bền, an toàn, vừa giữ cảnh quan kiến trúc tổng thể.
Sau giai đoạn đầu, diện mạo nhiều công trình trong Đền Đô được chỉnh trang, tạo điều kiện tốt hơn cho việc bảo tồn di sản cũng như khai thác du lịch văn hóa - tâm linh tại vùng đất Kinh Bắc.
Từ Hà Nội đến Đền Đô bằng tàu du lịch 2 tầng
Đền Đô nằm không xa Hà Nội nên phù hợp với chuyến đi trong ngày. Bên cạnh ô tô, xe máy hay taxi, du khách hiện có thêm một phương án đặc biệt: tàu hỏa du lịch 2 tầng “The Hanoi Train - Hà Nội 5 Cửa Ô” kết nối Hà Nội với Từ Sơn.
Theo Báo Điện tử Chính phủ, đoàn tàu được khai thác thương mại từ ngày 3/9/2025. Chuyến sáng rời ga Hà Nội lúc 8h, đến ga Từ Sơn khoảng 8h40 và kết thúc hành trình lúc 11h30. Chuyến chiều khởi hành lúc 13h30 và trở lại Hà Nội lúc 17h.
Đoàn tàu có sức chứa khoảng 240 ghế, gồm 5 toa hành khách và 2 toa check-in. Mỗi toa được thiết kế theo một câu chuyện gắn với các cửa ô của Thăng Long xưa như Ô Cầu Dền, Ô Quan Chưởng, Ô Cầu Giấy, Ô Chợ Dừa hay Ô Đống Mác.
Nguồn Chính phủ giới thiệu đây là sản phẩm du lịch đầu tiên tại Việt Nam khai thác đồng thời bốn lớp trải nghiệm văn hóa, kiến trúc, ẩm thực và âm nhạc trong một “không gian tàu hỏa độc bản”. Trên tàu còn có các minishow nghệ thuật và những món ăn mang dấu ấn Hà Nội.
Đoàn tàu du lịch 2 tầng đưa du khách đến Từ Sơn, Bắc Ninh, từ đó tiếp cận di tích Đền Đô một cách dễ dàng (Ảnh The Hanoi Train)
Nhờ đó, hành trình đến Đền Đô không chỉ dừng ở việc tham quan một điểm di tích. Du khách có thể bắt đầu buổi sáng tại ga Hà Nội, trải nghiệm đoàn tàu 2 tầng tới Từ Sơn, sau đó ghé Đền Đô, dạo hồ Bán nguyệt, ngắm Thủy đình, qua Ngũ Long Môn và vào Hậu cung dâng hương 8 vị vua nhà Lý.
Giữa một Bắc Ninh đang chuyển mình mạnh mẽ về công nghiệp và đô thị, Đền Đô cho thấy một lớp giá trị khác của vùng đất này: nơi lịch sử hơn nghìn năm vẫn hiện diện trong những công trình kiến trúc, tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa của người Kinh Bắc. Việc đầu tư hơn 73 tỷ đồng cho công tác tu bổ cùng tuyến tàu du lịch mới từ Hà Nội cũng đang tạo thêm điều kiện để quần thể di sản này trở thành điểm đến thuận tiện hơn với du khách.
