"Con mắt chiến lược" của Mỹ
Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đã phá hủy một hệ thống radar cảnh báo sớm AN/FPS-132 Block 5 đặt tại Qatar trong cuộc tấn công kết hợp tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái nhằm vào căn cứ không quân Al Udeid. Đây là cơ sở quân sự quan trọng bậc nhất của Mỹ tại Trung Đông và đóng vai trò trung tâm trong mạng lưới phòng thủ tên lửa của Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM).
Tuyên bố này hiện chưa được Mỹ hoặc Qatar xác nhận độc lập, song các cơ quan chức năng Qatar cho biết hệ thống phòng không của nước này đã đánh chặn 65 tên lửa đạn đạo và 12 UAV trong đợt tấn công. Dù vậy, hai tên lửa đạn đạo vẫn đánh trúng khu vực căn cứ Al Udeid và một UAV được xác nhận đã nhắm vào trạm radar cảnh báo sớm. Các mảnh vỡ từ vụ đánh chặn khiến tám người bị thương.
Nếu radar bị hư hại nghiêm trọng, hậu quả không chỉ dừng lại ở một cơ sở bị phá hủy. Quan trọng hơn, phạm vi cảm biến của Mỹ tại Vùng Vịnh có thể bị thu hẹp đáng kể, khiến thời gian cảnh báo sớm trước các cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo bị rút ngắn.
Hệ thống radar trị giá hơn 1 tỷ USD
Radar được nhắc tới trong vụ tấn công được cho là AN/FPS-132 Block 5 - một phần của hệ thống radar cảnh báo sớm nâng cấp (UEWR) do Mỹ phát triển. Năm 2013, Cơ quan Hợp tác An ninh Quốc phòng Mỹ thông báo với Quốc hội về thương vụ bán hệ thống radar này cho Qatar với tổng giá trị ước tính khoảng 1,1 tỷ USD, bao gồm thiết bị, đào tạo, hỗ trợ kỹ thuật và cơ sở hạ tầng.
AN/FPS-132 sử dụng mảng pha tần số UHF cố định để phát hiện và theo dõi tên lửa đạn đạo ở khoảng cách cực xa. Hệ thống có thể phát hiện tín hiệu phóng tên lửa, dự đoán quỹ đạo bay và truyền dữ liệu cho các hệ thống đánh chặn nhiều lớp như Patriot, THAAD hoặc các tàu chiến phòng thủ tên lửa của Hải quân Mỹ.
Không giống radar xoay cơ học truyền thống, radar UEWR điều khiển chùm tia điện tử với tốc độ cực nhanh, có thể quét không gian rộng mà không cần di chuyển ăng-ten. Nhờ các mảng ăng-ten cố định lớn và máy phát công suất cao, hệ thống này duy trì khả năng giám sát liên tục trên diện rộng và theo dõi đồng thời nhiều mục tiêu ở khoảng cách hàng nghìn km.
Chính vì vậy, radar AN/FPS-132 không phải là hệ thống phòng thủ điểm mà là cảm biến chiến lược có nhiệm vụ xây dựng quỹ đạo tên lửa và cung cấp dữ liệu cho toàn bộ mạng lưới phòng thủ tên lửa của Mỹ trong khu vực.
Vì sao radar tối tân vẫn có thể bị tấn công?
Dù được đánh giá là một trong những radar cảnh báo sớm hiện đại nhất của Mỹ, AN/FPS-132 vẫn tồn tại những hạn chế nhất định về mặt thiết kế và triển khai.
Trước hết, đây là hệ thống radar cố định với các mảng ăng-ten lớn lộ thiên. Không giống các radar di động có thể thay đổi vị trí, các trạm UEWR được xây dựng như những cơ sở hạ tầng chiến lược lâu dài. Điều này khiến chúng trở thành mục tiêu dễ xác định trên bản đồ và khó che giấu trước các cuộc tấn công bằng tên lửa hoặc UAV.
Bên cạnh đó, radar UHF được tối ưu hóa cho phạm vi phát hiện rất xa nhưng đánh đổi bằng độ phân giải thấp hơn so với radar băng tần X. Trong thực tế chiến đấu, hệ thống này chủ yếu đảm nhiệm nhiệm vụ theo dõi sớm và phân loại ban đầu, còn việc xác định mục tiêu chi tiết sẽ được chuyển cho các radar khác gần khu vực phòng thủ.
Một yếu tố quan trọng khác là chiến thuật tấn công bão hòa. Khi đối phương sử dụng đồng thời tên lửa đạn đạo, UAV và các loại vũ khí khác với số lượng lớn, các hệ thống phòng không phải phân tán nguồn lực để đánh chặn. Trong tình huống đó, ngay cả những cơ sở có giá trị cao như radar cảnh báo sớm cũng có thể bị lọt qua các lớp phòng thủ.
Nếu radar bị phá hủy, điều gì sẽ xảy ra?
Ngay cả khi AN/FPS-132 tại Qatar bị hư hại nghiêm trọng, mạng lưới phòng thủ tên lửa của Mỹ tại Trung Đông sẽ không sụp đổ hoàn toàn. Hệ thống này được thiết kế theo cấu trúc nhiều lớp với nhiều nguồn cảm biến dự phòng.
Các vệ tinh cảnh báo sớm hồng ngoại trên quỹ đạo có thể phát hiện tín hiệu phóng tên lửa trên phạm vi toàn cầu. Các radar băng tần X như AN/TPY-2 có khả năng theo dõi mục tiêu với độ chính xác cao hơn, trong khi các tàu chiến phòng thủ tên lửa của Hải quân Mỹ cung cấp thêm phạm vi radar di động trên biển.
Tuy nhiên, việc mất một radar cảnh báo sớm tầm xa vẫn có thể làm giảm khả năng theo dõi liên tục và rút ngắn thời gian phản ứng của hệ thống phòng thủ. Điều này buộc các lực lượng phòng không phải phụ thuộc nhiều hơn vào các cảm biến khác và có thể khiến cửa sổ đánh chặn mục tiêu trở nên hẹp hơn.
Bài học từ cuộc tấn công
Cho đến nay, chưa có hình ảnh vệ tinh hoặc đánh giá kỹ thuật độc lập xác nhận mức độ thiệt hại đối với radar AN/FPS-132 tại Qatar. Tuy nhiên, vụ việc một lần nữa cho thấy vai trò sống còn của các cảm biến trong hệ thống phòng thủ tên lửa hiện đại.
Trong kiến trúc phòng thủ nhiều lớp, radar và các hệ thống cảnh báo sớm đóng vai trò là "mắt xích đầu tiên" trong chuỗi tiêu diệt mục tiêu. Khi lớp cảm biến này bị tấn công hoặc suy giảm hiệu quả, toàn bộ mạng lưới phòng thủ - dù được trang bị những tên lửa đánh chặn đắt tiền - cũng có thể bị ảnh hưởng đáng kể.
Nói cách khác, trong chiến tranh tên lửa hiện đại, không chỉ các bệ phóng hay tên lửa đánh chặn mới là mục tiêu quan trọng. Những "con mắt" của hệ thống phòng thủ, như radar cảnh báo sớm AN/FPS-132, cũng trở thành mục tiêu chiến lược mà đối phương luôn tìm cách vô hiệu hóa.
Quang Hưng (Theo Armyrecognition)
