Theo một khảo sát theo dõi về nuôi dạy con năm 2025, khoảng 62% mức độ tự tin trong giao tiếp xã hội của trẻ có liên quan mật thiết đến cách cha mẹ tương tác hằng ngày và bầu không khí trong gia đình.
Nhưng khi cha mẹ nghĩ rằng mình đang dốc hết sức để nâng đỡ con, liệu có bao giờ tự hỏi: đằng sau sự tận tâm ấy, có khi nào là những nỗi sợ hãi và lo âu thời thơ ấu của chính mình đang được vô thức truyền sang thế hệ tiếp theo?
Gia đình biết chấp nhận thất bại
Nhiều người lớn lên với câu nói quen thuộc: “Sao con lại làm hỏng nữa rồi?”.
Bài kiểm tra được 99 điểm nhưng chỉ bị hỏi về 1 điểm còn thiếu. Bị ngã thì việc đầu tiên người lớn quan tâm là quần áo có rách hay không. Khi đi làm gặp khó khăn cũng không dám kể với gia đình vì sợ nhận lại câu trách móc: “Ngày xưa bảo thi công chức thì không nghe”.
Tuy nhiên, dữ liệu Khảo sát Theo dõi Gia đình Trung Quốc năm 2025 cho thấy trẻ được nuôi dạy theo phong cách có nguyên tắc nhưng vẫn tôn trọng và khích lệ con thường có mức độ tự tin, trách nhiệm và ổn định cảm xúc cao hơn đáng kể so với những nhóm trẻ khác.
Sự tự tin ấy đến từ đâu? Đến từ việc các em được phép mắc sai lầm, được quyền vấp ngã và được tạo cơ hội đứng dậy.
Một nghiên cứu của Viện Tâm lý học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc công bố năm 2025 cũng phát hiện rằng nếu người mẹ tin vào tư duy phát triển, tức tin rằng năng lực có thể được cải thiện thông qua nỗ lực thì con cái cũng dễ hình thành tư duy tương tự.
Có một cậu bé từng thi toán chỉ được hơn 20 điểm. Khi nhìn bài kiểm tra, mẹ em chỉ cười và nói: "Điểm này hiếm đấy, giữ lại sau này cho cháu nội xem ông nó ngày xưa từng giỏi thế nào".
Bà không mắng mỏ, không cuống cuồng thuê gia sư. Cuối tuần, bà chỉ đều đặn đưa con đi mua sách cũ, xem bản đồ, tìm hiểu cây cối ngoài đồng. Đến năm lớp 8, thành tích toán của cậu bé bất ngờ tăng vọt và sau đó đỗ vào một trường trọng điểm.
Khi được hỏi bí quyết, người mẹ chỉ nhẹ nhàng nói: "Kiến thức thầy cô dạy mỗi ngày rồi. Khi con ngã, trong nhà phải có một người không đóng vai trọng tài".
Một mái nhà có nguyên tắc nhưng biết linh hoạt
Không ít gia đình biến việc đặt ra quy tắc thành một cuộc chiến. Mấy giờ học bài, mấy giờ đi ngủ, làm sai điều gì là bị phạt. Trẻ sống trong cảm giác lúc nào cũng phải tuân lệnh.
Trong khi đó, nghiên cứu của Đại học Tây Giao Liverpool công bố năm 2025 cho thấy những gia đình có hiệu quả giáo dục cao thường vừa có quy tắc rõ ràng vừa dành cho con sự hỗ trợ cảm xúc. Cha mẹ không dùng sự sỉ nhục để giáo dục con. Trẻ được phép tranh luận, được phép bày tỏ quan điểm, nhưng vẫn phải tôn trọng những giới hạn cần thiết.
Các nhà tâm lý học gọi đó là “hỗ trợ tính tự chủ”. Nói một cách đơn giản, trẻ hiểu rằng mình có quyền bày tỏ ý kiến, nhưng cũng học được cách chấp nhận những nguyên tắc chung. Ngược lại, những đứa trẻ bị kiểm soát quá chặt thường dễ rơi vào hai trạng thái khi trưởng thành: hoặc nổi loạn cực đoan, hoặc sụp đổ khi gặp áp lực.
Nguyên nhân là bởi các em chưa từng được học cách tự thử nghiệm, tự đưa ra quyết định và tự chịu trách nhiệm trong một môi trường an toàn.
Những đứa trẻ lớn lên trong các gia đình như vậy thường mang theo một niềm tin quan trọng: thế giới có quy tắc, nhưng không phải mọi thứ đều cứng nhắc.
Một ngôi nhà không dùng cảm xúc để áp chế nhau
Có những gia đình mà trẻ không phải chứng kiến cảnh la hét, chiến tranh lạnh hay những lời mỉa mai kéo dài. Cha đi làm về than mệt, mẹ không lập tức chỉ trích. Mẹ muốn đổi công việc, cha cũng không lấy người khác ra so sánh. Hai người có thể bất đồng, thậm chí tranh cãi, nhưng sau đó vẫn ngồi lại nói chuyện và giải quyết vấn đề.
Lớn lên trong môi trường ấy, trẻ dần hiểu rằng mâu thuẫn là điều bình thường. Bất đồng không đồng nghĩa với đổ vỡ. Bị từ chối cũng không có nghĩa là bị phủ nhận giá trị bản thân.
Một báo cáo của nhóm nghiên cứu giáo dục gia đình thuộc Đại học Sư phạm Thượng Hải năm 2025 cho thấy những người từng trải qua nhiều tổn thương tâm lý trong gia đình thời thơ ấu thường dễ gặp khó khăn trong các mối quan hệ khi trưởng thành.
Ngược lại, những người được nuôi dưỡng trong môi trường tôn trọng và đối thoại thường tự tin hơn trong giao tiếp, biết bảo vệ quan điểm của mình nhưng cũng biết lắng nghe người khác.
Điều đó không phải do ai dạy bằng lời nói, mà được hình thành từ những bữa cơm gia đình và cách cha mẹ đối xử với nhau suốt nhiều năm.
Tuổi thơ được tự do giữa độc lập và yêu thương
Một số cha mẹ luôn kè kè bên con, lo lắng cho từng việc nhỏ. Một số khác lại buông lỏng hoàn toàn. Nhưng những gia đình tạo ra sự cân bằng mới là nơi trẻ phát triển tốt nhất. Khi con làm bài tập, cha mẹ vẫn làm công việc của mình. Khi con gặp khó khăn, họ không lập tức làm thay mà khuyến khích con thử thêm một lần nữa.
Một khảo sát với 579 gia đình có con nhỏ tại Trùng Khánh cho thấy cha mẹ càng linh hoạt trong cách nuôi dạy thì trẻ càng có xu hướng tự lập hơn.
Những khoảng thời gian vui chơi tự do, tự giải quyết các rắc rối nhỏ hay đơn giản là được phép ngồi suy nghĩ một mình đều góp phần phát triển khả năng lập kế hoạch, kiểm soát cảm xúc và giải quyết vấn đề.
Điều đáng tiếc là nhiều phụ huynh hiện nay luôn bị áp lực bởi nỗi sợ con thua kém bạn bè.
Nhưng thực tế, sự độc lập thật sự không phải là việc trẻ bị ép phải tự lo mọi thứ, mà là cảm giác yên tâm rằng phía sau mình luôn có người sẵn sàng hỗ trợ khi cần.
Điều làm nên một đứa trẻ vững vàng không phải là tiền bạc
Suy cho cùng, điều giúp một đứa trẻ trưởng thành không phải là những khóa học đắt tiền hay ngôi trường danh tiếng. Đó là một nơi mà khi trẻ thất bại, người lớn không vội trách mắng cũng không vội giải quyết thay.
Là một mái nhà có nguyên tắc nhưng vẫn cho phép đối thoại.
Là những bậc cha mẹ biết bất đồng rồi hòa giải trước mặt con.
Là cảm giác được yêu thương nhưng không bị kiểm soát.
Nhà tâm lý học nổi tiếng Judith Harris từng đưa ra một quan điểm gây nhiều tranh luận trong cuốn Ảo tưởng về giáo dục: ảnh hưởng của cha mẹ có thể không lớn như nhiều người vẫn nghĩ, trong khi bạn bè và môi trường xã hội mới là yếu tố tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của trẻ.
Quan điểm này giúp nhiều phụ huynh bớt cảm giác phải gánh trên vai toàn bộ trách nhiệm nuôi dạy con.
Thế nhưng, nếu một đứa trẻ chưa từng nhìn thấy sự tử tế trong chính ngôi nhà của mình, làm sao em có thể dễ dàng học được sự tử tế từ người khác? Nếu chưa từng chứng kiến cha mẹ giải quyết bất đồng bằng đối thoại và tôn trọng, em sẽ học cách ứng xử thế nào trước những mối quan hệ phức tạp trong tương lai?
Có lẽ điều mỗi người lớn cần tự hỏi không phải là: “Đứa trẻ này sao lại như thế?”.
Mà là:
Liệu những nỗi sợ thất bại, những tổn thương và áp lực mà mình từng mang theo từ thời thơ ấu có đang vô tình được đặt lên vai con trẻ dưới cái tên gọi là “vì tương lai của con” hay không?
Hiểu Đan (Theo QQ)
