Nhiều bậc phụ huynh vẫn tự hào khi con từ nhỏ đã nhanh nhẹn, học đâu hiểu đó, ghi nhớ tốt và thường xuyên đạt điểm cao. Nhưng theo các chuyên gia giáo dục, không phải sự thông minh nào cũng là nền tảng giúp trẻ thành công lâu dài. Có những đứa trẻ tưởng như rất lanh lợi, nhưng thực chất chỉ đang dựa vào "sự thông minh bề nổi". Khi lượng kiến thức tăng lên và thử thách ngày càng lớn, những ưu thế ấy có thể nhanh chóng biến mất.
Một người mẹ từng rơi vào tình huống như vậy.
Con trai chị học tiểu học luôn nằm trong nhóm dẫn đầu khối. Cậu bé ghi nhớ rất nhanh, phản xạ tốt, thường xuyên được thầy cô và người thân khen "có tố chất". Gia đình tin rằng con có năng khiếu nên chuyện học hành sau này sẽ không đáng lo. Thế nhưng, khi lên lớp 8, ngay kỳ kiểm tra đầu tiên, cậu bé tụt xuống giữa lớp. Từ một học sinh xuất sắc, em trở nên chật vật trước lượng kiến thức mới, kết quả giảm sút rõ rệt. Người mẹ không khỏi băn khoăn: "Con vốn rất thông minh, sao bỗng nhiên lại học kém?".
Thực tế, không phải đứa trẻ trở nên kém thông minh, mà những lợi thế từng giúp trẻ nổi bật khi còn nhỏ lại không đủ để giúp các em đi đường dài.
Trong giáo dục có một quan điểm đáng suy ngẫm: Trí thông minh thực sự dựa trên nền tảng, còn "thông minh giả" chỉ dựa vào may mắn hoặc sự lanh lợi nhất thời.
Dưới đây là 4 biểu hiện thường gặp ở những đứa trẻ "thông minh giả" mà cha mẹ cần lưu ý.
Thích khôn lỏi, luôn tìm cách có lợi cho mình
Không ít trẻ có thói quen tìm cách "lách luật": gian lận khi chơi cùng bạn, cố lấy nhiều phần quà hơn người khác hoặc thường xuyên dựa dẫm vào công sức của bạn trong các hoạt động nhóm. Trong ngắn hạn, các em có thể giành được chút lợi ích. Nhưng nếu điều đó liên tục được bỏ qua hoặc thậm chí được người lớn khen là "lanh", trẻ rất dễ hình thành suy nghĩ rằng chỉ cần đạt mục đích thì cách làm không quan trọng.
Một vụ án từng được Viện Kiểm sát quận Phụng Hiền (Thượng Hải, Trung Quốc) công bố là ví dụ điển hình.
Một thiếu niên 17 tuổi vốn nổi tiếng nhanh trí từ nhỏ. Cha mẹ thường khen con "biết tính toán", "không chịu thiệt". Sau này, cậu phát hiện lỗ hổng hoàn tiền trên một sàn thương mại điện tử: chỉ cần đặt hàng là có thể yêu cầu hoàn tiền mà không cần gửi trả sản phẩm.
Từ vài lần thử nghiệm, thiếu niên này thuê hàng loạt tài khoản, làm giả thông tin vận chuyển để thực hiện gần 12.000 đơn hoàn tiền giả, chiếm đoạt số mỹ phẩm trị giá hơn 4 triệu NDT. Cuối cùng, cậu bị kết án 6 năm tù vì tội lừa đảo.
Khoảng cách giữa "khôn lỏi" và vi phạm pháp luật đôi khi không xa như nhiều người nghĩ. Điều nguy hiểm nhất là khi trẻ được người lớn cổ vũ cho những hành vi vụ lợi ngay từ nhỏ.
Điểm số cao nhưng rất mong manh trước thất bại
Một số trẻ học rất giỏi nhưng lại vô cùng nhạy cảm với thất bại. Chỉ một bài kiểm tra không như ý, một lời phê bình của giáo viên hay một lần thua bạn cũng đủ khiến các em suy sụp. Các nhà tâm lý học gọi đây là "tâm lý vỏ trứng" - bề ngoài có vẻ mạnh mẽ nhưng nội tâm rất dễ vỡ.
Những đứa trẻ luôn lớn lên trong lời khen, ít khi phải đối mặt với khó khăn thường rất khó chấp nhận việc mình không còn đứng đầu. Trong khi đó, cuộc sống vốn luôn có thành công và thất bại song hành. Nếu không được rèn luyện khả năng vượt qua áp lực, trẻ rất dễ mất phương hướng khi bước vào những giai đoạn cạnh tranh khốc liệt hơn. Điều cha mẹ cần dạy không phải là cách tránh thất bại, mà là cách đứng dậy sau mỗi lần vấp ngã.
Học nhanh nhưng nền tảng không vững
Nhiều giáo viên nhận xét, những học sinh hụt hơi ở cấp THCS hay THPT đôi khi không phải là các em học chậm, mà lại chính là những em "học một hiểu mười". Các em thường chỉ dừng ở mức biết làm bài, không đào sâu bản chất kiến thức. Sau khi trả lời đúng một câu hỏi, trẻ không còn muốn tìm hiểu thêm. Việc ôn tập, hệ thống hóa hay sửa lỗi cũng dễ bị bỏ qua.
Ở bậc tiểu học, lượng kiến thức còn đơn giản nên trí nhớ tốt có thể giúp trẻ đạt điểm cao. Nhưng khi lên cấp học cao hơn, kiến thức liên kết chặt chẽ hơn, việc học đòi hỏi tư duy logic và nền tảng vững chắc.
Nếu chỉ học để "biết" mà không học để "hiểu", trẻ rất dễ hụt hơi.
Một nữ thủ khoa kỳ thi đại học tại Hà Bắc (Trung Quốc) từng chia sẻ bí quyết của mình là luôn chuẩn bị bài trước khi đến lớp, ghi chú theo từng mức độ hiểu bài, tổng hợp lỗi sai và định kỳ làm lại toàn bộ câu hỏi từng mắc lỗi. Chính sự kiên trì ấy giúp cô duy trì kết quả học tập ổn định trong nhiều năm.
Thông minh nhưng thiếu kiên trì
Có những đứa trẻ phản ứng rất nhanh, nhiều ý tưởng nhưng lại không thể theo đuổi bất cứ việc gì đến cùng. Các em hứng thú rất nhanh nhưng cũng bỏ cuộc rất nhanh. Học một thời gian rồi chán, thử một môn năng khiếu rồi bỏ, làm việc gì cũng chỉ được vài ngày. Sự lanh lợi nếu không đi cùng tính kỷ luật sẽ rất khó chuyển thành thành tích thực sự.
Nhiều người từng được gọi là "thần đồng" khi còn nhỏ nhưng lớn lên lại bình thường chính vì thiếu khả năng kiên trì. Trong học tập cũng như cuộc sống, thành công lâu dài hiếm khi đến từ tài năng đơn thuần. Điều tạo nên khác biệt chính là khả năng bền bỉ, tự giác và không ngừng tích lũy.
Điều cha mẹ cần nuôi dưỡng không phải là sự lanh lợi
Các chuyên gia cho rằng, những biểu hiện trên không phải là bản chất cố định của trẻ mà hoàn toàn có thể thay đổi nếu được định hướng đúng.
Nhà tâm lý học nổi tiếng người Mỹ Carol Dweck từng đưa ra khái niệm "tư duy phát triển" (growth mindset), nhấn mạnh rằng năng lực không phải yếu tố bẩm sinh bất biến mà có thể được cải thiện thông qua nỗ lực, luyện tập và kiên trì. Thay vì chỉ khen con "thông minh", cha mẹ nên ghi nhận quá trình cố gắng, sự bền bỉ và tinh thần không bỏ cuộc của trẻ.
Sự lanh lợi có thể giúp một đứa trẻ nổi bật trong một giai đoạn ngắn. Nhưng chỉ những em biết học sâu, biết chấp nhận thất bại, giữ được sự trung thực và kiên trì mới có thể đi xa trên hành trình trưởng thành.
Điều đáng mừng nhất không phải là con luôn đứng đầu khi còn nhỏ, mà là sau nhiều năm, con vẫn giữ được năng lực học hỏi và ý chí tiến lên bằng chính thực lực của mình.
Hiểu Đan (theo QQ)
