Trong biên niên sử tiến hóa của nhân loại, hiếm có nhánh giống loài nào gợi nên nhiều sự tò mò lẫn bối rối như người Denisovan. Kể từ thời điểm năm 2010, khi giới khoa học lần đầu tiên tách chiết thành công ADN từ một mẩu xương ngón tay bé nhỏ tìm thấy trong hang Denisova tại vùng Siberia băng giá, ngành nhân chủng học thế giới dường như rơi vào một cơn sốt di truyền.
Người ta biết họ là họ hàng gần gũi của người Neanderthal, biết họ từng giao phối cận huyết với tổ tiên trực tiếp của chúng ta, và thậm chí đọc vanh vách những đoạn mã gien mà họ để lại trong cơ thể các cộng đồng dân cư hiện đại. Thế nhưng, suốt một khoảng thời gian dài, câu hỏi căn bản nhất vẫn bị bỏ ngỏ: người Denisovan thực sự trông như thế nào?
Cái khó bó cái khôn. Trong khi các bộ xương tương đối hoàn chỉnh của người Neanderthal liên tục được khai quật tại khắp các hang động ở châu Âu, thì bằng chứng về người Denisovan chỉ gói gọn trong vài mẩu vụn hóa thạch rời rạc. Giới chuyên môn dễ dàng đọc được lịch sử sinh học phân tử của họ, nhưng hoàn toàn bất lực trong việc vẽ nên một gương mặt cụ thể.
Bế tắc ấy chỉ thực sự được giải tỏa vào năm 2025, khi các nhà nghiên cứu chứng minh hộp sọ gần như nguyên vẹn tại Cáp Nhĩ Tân, thuộc vùng đông bắc Trung Quốc - mẫu hóa thạch từng mang biệt danh "Người rồng" và được phân loại là loài Homo longi - thực chất chính là một cá thể Denisovan.
Thế nhưng, mảnh ghép mang tính quyết định để tạo nên bức chân dung toàn diện nhất vừa được công bố chính thức trên tạp chí khoa học danh tiếng Nature. Lần này, chìa khóa mở cánh cửa quá khứ nằm ở 20 mẫu hóa thạch có niên đại từ 199.000 đến 138.000 năm trước, từng được khai quật tại Hứa Gia Diêu ở miền bắc Trung Quốc từ giai đoạn năm 1976 đến năm 1979.
Trải qua hàng trăm nghìn năm dưới lòng đất, toàn bộ vật chất ADN bên trong các mảnh sọ và xương hàm tại Hứa Gia Diêu đã phân hủy hoàn toàn. Không đầu hàng trước trở ngại này, nhóm nhà khoa học tại Trung Quốc đã áp dụng kỹ thuật tân tiến: trích xuất protein cổ đại được bảo tồn trong cấu trúc xương. Kết quả phân tích đã thu hồi được 18 protein cổ đại từ hai mẫu vật.
Đáng chú ý, cả hai đều mang một biến thể protein collagen đặc thù - dấu ấn sinh học từng được xác thực ở người Denisovan mà hoàn toàn vắng bóng ở người Neanderthal lẫn người hiện đại chúng ta. Các phân tích độc lập về trình tự chuỗi protein sau đó đã đưa ra lời khẳng định đanh thép: các hóa thạch Hứa Gia Diêu chính là người Denisovan.
Tổng hợp dữ liệu từ hộp sọ Cáp Nhĩ Tân và các di cốt Hứa Gia Diêu, diện mạo của nhánh người bí ẩn này đã lần đầu tiên hiện hình rõ nét trước mắt hậu thế. Họ sở hữu một hộp sọ dài và thấp, xương vòm sọ rất dày, gờ mày gồ cao và phần trán vát mạnh về phía sau. Gương mặt của họ tương đối rộng, phẳng ở vùng gò má và ít nhô ra phía trước quanh miệng, đi kèm với hốc mũi bè rộng.
Cấu trúc cơ thể này cho thấy họ không phải là những cá thể Neanderthal di cư về phương đông. Họ mang một tổ hợp nhân trắc học độc nhất vô nhị: vừa có nét tương đồng với Neanderthal, vừa lưu giữ đặc điểm của loài Homo erectus cổ xưa, nhưng đồng thời lại phảng phất những đường nét hiện đại đến kinh ngạc.
Như nhận định của nhà cổ di truyền học Sally Wasef thuộc Đại học Công nghệ Queensland (Australia) trên tạp chí Nature: "Cuối cùng chúng ta cũng đang bắt đầu định hình được khuôn mặt cho người Denisovan". Dù các chi tiết như sắc tố da hay kiểu tóc vẫn cần đến sự suy luận nghệ thuật, giới khoa học nay đã có cơ sở vững chắc để hình dung về dáng vẻ của họ ngoài đời thực.
Phát hiện này còn giải tỏa một nghi vấn kinh điển từng làm đau đầu giới khảo cổ suốt nhiều thập kỷ qua. Tại Trung Quốc, rất nhiều hóa thạch cổ xưa từng được tìm thấy nhưng không thể xếp vừa vặn vào bất kỳ nhánh phân loại nào, từ các đề xuất loài mới như Homo juluensis với dung tích sọ khổng lồ 1.700 centimet khối cho đến Homo longi.
Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng những khác biệt về kích thước sọ không đủ để chia tách họ thành các loài riêng biệt, mà tất cả thực chất đều thuộc về một dòng dõi Denisovan phong phú và đa dạng. Nghĩa là bấy lâu nay, chúng ta vẫn liên tục tìm thấy di cốt của người Denisovan, chỉ có điều chưa đủ công cụ để nhận diện họ mà thôi.
Bức tranh lịch sử giờ đây đã được vẽ lại. Người Denisovan không phải một bộ tộc nhỏ bé co cụm trong góc hang Siberia giá lạnh. Họ từng làm chủ một dải địa bàn rộng lớn trải dài khắp châu Á, từ cao nguyên Tây Tạng lộng gió, miền đông bắc Trung Quốc cho tới tận vùng biển phía nam eo biển Đài Loan. Sự thích nghi phi thường suốt hàng trăm nghìn năm qua các vùng sinh thái khắc nghiệt đã chứng minh vị thế hùng mạnh của họ.
Và quan trọng hơn cả, dòng máu của họ chưa bao giờ tắt hẳn. Dấu ấn di truyền Denisovan vẫn đang hiện diện trong cơ thể các cộng đồng cư dân hiện đại ở châu Á và châu Đại Dương, tiêu biểu như biến thể gien giúp người Tây Tạng hô hấp dễ dàng ở độ cao khắc nghiệt.
Từ một mảnh xương ngón tay vô danh, một giống loài có thật với những gương mặt sống động đã chính thức bước ra ánh sáng, khẳng định vị trí không thể tách rời trong cội nguồn tiến hóa của toàn nhân loại.
Đức Khương
