Hơn bốn thế kỷ sau, y học hiện đại đang dần xác nhận điều mà người Nhật đã biết từ lâu: tắm khoáng nóng không đơn thuần là thư giãn. Nó là một liệu pháp điều trị có cơ sở sinh lý rõ ràng, tác động từ cấp độ tế bào trở lên, với khả năng chống oxy hóa và phục hồi mô tổn thương mà ngày càng nhiều nghiên cứu khoa học tìm cách lượng hóa.
Để hiểu tại sao khoáng nóng lại có dược tính, cần bắt đầu từ quá trình hình thành của nó. Nước mưa và băng tuyết tan thấm xuống lòng đất, di chuyển qua các tầng nứt gãy của vỏ trái đất xuống độ sâu hàng km. Tại đó, dưới áp suất cực lớn và nhiệt độ từ magma, nước biến thành dung môi mạnh nhất tự nhiên có thể tạo ra. Trong hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm bị nén chặt, nó hòa tan khoáng chất từ các tầng đá mẹ: silica hỗ trợ tái tạo collagen, lưu huỳnh có tác dụng kháng khuẩn và chống viêm, magie và canxi tác động lên hệ thần kinh và cơ xương khớp.
Tuy nhiên, bản thân khoáng chất chưa đủ. Cơ thể con người có một hàng rào bảo vệ rất hiệu quả là da. Và đây là lúc nhiệt độ phát huy vai trò. Khi ngâm mình trong nước nóng từ 37 đến 42 độ C, lớp sừng ngoài cùng của da mềm ra, lỗ chân lông giãn tối đa, và các mao mạch dưới da giãn nở, kéo máu đổ về bề mặt. Quá trình này được gọi là vasodilation. Trong trạng thái đó, các ion khoáng nhỏ đi qua biểu bì theo ba con đường: xuyên tế bào, qua khoảng liên tế bào, và qua nang lông cùng tuyến mồ hôi. Một nghiên cứu năm 2019 đăng trên Journal of Japanese Association of Physical Medicine, Balneology and Climatology xác nhận rằng khả năng hấp thụ magie qua da tăng đáng kể khi nhiệt độ nước đạt 40 độ C so với điều kiện thường.
Nhưng ngâm nước nóng chỉ là nửa đầu của liệu pháp. Nửa còn lại, và cũng là phần mà phần lớn người tắm Onsen bỏ qua, chính là nước lạnh. Chu trình tắm tương phản nóng lạnh (Contrast Hydrotherapy) tạo ra một cơ chế mà các nhà sinh lý học gọi là "bơm mạch máu" (vascular pump). Khi cơ thể chuyển đột ngột từ nước nóng sang nước lạnh, các mạch máu bề mặt co rút mạnh (vasoconstriction). Lỗ chân lông khép lại. Áp lực cơ học tạo ra đẩy dòng máu mang khoáng chất từ bề mặt da vào sâu bên trong mô, đến các khớp, cơ và cơ quan nội tạng. Quan trọng hơn, sự co mạch ngăn khoáng chất vừa hấp thụ thoát ngược ra ngoài qua tuyến mồ hôi. Một nghiên cứu được Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) lưu trữ chỉ ra rằng chu trình nóng lạnh lặp lại còn giúp thanh thải axit lactic tích tụ trong cơ, đồng thời kích hoạt hệ bạch huyết. Thông thường, chu trình hiệu quả là ngâm nóng 10 đến 15 phút, sau đó xối hoặc ngâm lạnh 1 đến 2 phút, rồi lặp lại.
Nhìn lại lịch sử, bác sĩ Gotō Konzan (1659 -1733), một trong những nhà cải cách y học quan trọng nhất thời Edo, đã xây dựng lý thuyết "Khí trệ" để giải thích cơ chế bệnh sinh: sự đình trệ của dòng năng lượng trong cơ thể, khái niệm tương đương với rối loạn hệ thần kinh tự chủ trong y học hiện đại. Ông kê đơn ngâm khoáng nóng như một phương pháp kích thích hệ giao cảm để phục hồi cân bằng nội môi.
Điều Konzan quan sát bằng lâm sàng, khoa học hiện đại giải thích bằng cơ chế: khi ngâm nước nóng, hệ giao cảm bị kích thích làm tăng huyết áp, nhịp tim và đường huyết. Cơ thể phản ứng bằng cách kích hoạt hệ phó giao cảm để điều chỉnh. Sự tương tác qua lại này, nếu duy trì đều đặn trong khoảng một tuần, giúp hệ thần kinh tự chủ lấy lại trạng thái cân bằng. Người Nhật gọi chu kỳ điều trị cơ bản này là "isshūkan hitomeguri", một tuần một liệu trình, một quy ước đã được thiết lập từ 400 đến 500 năm trước.
Trong bối cảnh y học hiện đại đang đối mặt với gánh nặng ngày càng tăng của các bệnh mãn tính liên quan đến lối sống, Onsen được nhìn nhận lại không phải như một di sản văn hóa cần bảo tồn, mà như một can thiệp phòng ngừa có cơ sở sinh lý đủ mạnh để nghiên cứu nghiêm túc.
Ngày nay, tại Nhật Bản, việc đưa khoáng nóng về các đô thị lớn như Tokyo, Osaka hay Yokohama không còn là chuyện viễn tưởng. Họ kết hợp giữa hậu cần thông minh (Logistics) và công nghệ khoáng hóa (Mineralization) để xóa nhòa khoảng cách giữa phố thị và các vùng núi giàu suối khoáng nóng.
Các hệ thống khoáng hóa hiện nay cũng đã có thể mô phỏng và tái tạo cấu trúc ion của nhiều mỏ khoáng. Điểm đáng chú ý của công nghệ này là cân chỉnh được hàm lượng khoáng ổn định, loại bỏ tạp chất, khả năng cá nhân hóa liệu trình chăm sóc sức khỏe theo từng thể trạng. Công nghệ khoáng hóa được đầu tư lớn cũng làm cho nước mềm hơn, tạo bọt, tạo cảm giác ấm sâu… giúp tăng khả năng hòa tan của khoáng chất, giãn nở lỗ chân lông, giãn nở mạch máu, tăng tuần hoàn máu, từ đó khoáng chất được hấp thụ qua da nhanh hơn và đi vào cơ thể hiệu quả hơn.
Nhờ vậy, hiện nay tắm khoáng nóng có thể được áp dụng ở nhiều nơi khác nhau, từ vùng ôn đới, nhiệt đới đến hàn đới; từ suối tự nhiên đến những khu nghỉ dưỡng chăm sóc sức khỏe, thậm chí ngay tại nhà bởi công nghệ tạo khoáng tại gia. Việc đưa khoáng nóng vào đô thị ở Nhật Bản không phải là trào lưu xa xỉ, mà là một chiến lược y tế dự phòng. Điều đó có thể lý giải một phần tại sao Nhật Bản, quốc gia với mật độ Onsen cao nhất thế giới, cũng là một trong những nơi có tuổi thọ trung bình cao nhất hành tinh.
Lê Nga
