Cha mẹ nào cũng mong con lớn lên thành người tử tế, biết quan tâm, sẻ chia và sẵn lòng giúp đỡ những người xung quanh. Khi thấy con biết nhường nhịn bạn bè, giúp đỡ người khác, nhiều người thường vui mừng vì nghĩ rằng mình đã dạy con nên người.
Thế nhưng, có một điều quan trọng không kém mà trẻ cần được học: Tử tế không có nghĩa là ai nhờ gì cũng đồng ý, biết giúp người cũng không đồng nghĩa với việc phải hy sinh quyền lợi của bản thân.
Trong cuộc sống, có những lời nhờ vả xuất phát từ khó khăn thật sự, nhưng cũng có những yêu cầu khiến người nhận lời phải gánh trách nhiệm không thuộc về mình. Nếu không biết phân biệt, trẻ rất dễ trở thành người luôn chiều lòng người khác, ngại từ chối và cuối cùng tự đẩy mình vào những tình huống khó xử.
Người xưa có câu: “Giúp người ba việc, vận xui đeo bám”. Dưới góc độ dạy con, có ba kiểu việc cha mẹ nên hướng dẫn trẻ cân nhắc kỹ trước khi nhận lời.
1. Không nhận lời chỉ vì bị người khác khiến mình cảm thấy có lỗi
Có những đứa trẻ rất sợ làm người khác buồn. Khi bạn bè nói: “Nếu cậu không giúp thì tớ chẳng biết nhờ ai”, “Cậu không giúp tớ thì không còn coi tớ là bạn nữa”, các em lập tức cảm thấy khó xử. Dù bản thân không muốn hoặc không đủ khả năng, trẻ vẫn cố gắng đồng ý vì sợ bị trách móc, bị xa lánh hay mang tiếng ích kỷ. Đây là điều cha mẹ cần lưu tâm. Bởi nếu không được hướng dẫn, trẻ có thể dần hình thành suy nghĩ rằng muốn được yêu quý thì phải luôn làm theo mong muốn của người khác.
Cha mẹ nên giúp con hiểu rằng tình bạn không được quyết định bằng việc một người có đồng ý mọi yêu cầu hay không. Một người bạn thực sự sẽ tôn trọng khi con nói mình không thể giúp, thay vì dùng tình cảm để gây áp lực. Hãy dạy trẻ có thể nói: “Mình muốn giúp cậu, nhưng lần này mình không làm được” hoặc “Mình không đồng ý với việc này”.
Biết từ chối một yêu cầu không phù hợp không khiến trẻ trở thành người xấu. Ngược lại, đó là cách để trẻ học cách tôn trọng cảm xúc và giới hạn của chính mình.
2. Không nhận lời giúp đỡ đến mức phải bỏ bê việc của bản thân
Có những đứa trẻ rất nhiệt tình, bạn nhờ trực nhật thì làm thay, bạn nhờ làm bài tập thì cũng đồng ý, thậm chí thường xuyên bỏ dở việc của mình để giải quyết rắc rối cho người khác. Ban đầu, cha mẹ có thể cảm thấy tự hào vì con biết quan tâm và sống có trách nhiệm. Nhưng nếu tình trạng này kéo dài, sự nhiệt tình có thể trở thành thói quen ôm đồm. Trẻ cần hiểu rằng giúp đỡ người khác là điều đáng quý, nhưng không thể lấy thời gian học tập, nghỉ ngơi hay những nhiệm vụ của mình để đáp ứng mọi lời nhờ vả.
Chẳng hạn, nếu bạn chưa hiểu bài, con có thể giải thích cách làm thay vì làm hộ toàn bộ bài tập. Nếu bạn nhờ trực nhật thay vì mình, con có thể từ chối và nhắc bạn hoàn thành phần việc của mình. Nếu một người bạn liên tục nhờ vả nhưng không bao giờ tự giác, con cũng cần biết đặt giới hạn.
Cha mẹ nên dạy con phân biệt giữa hỗ trợ và làm thay. Giúp người khác vượt qua khó khăn là một hành động đẹp, nhưng làm thay mọi việc có thể khiến đối phương ngày càng phụ thuộc, còn bản thân trẻ lại phải chịu thêm trách nhiệm.
Một đứa trẻ biết sắp xếp thời gian, hoàn thành việc của mình và giúp đỡ trong khả năng mới thực sự hiểu thế nào là trách nhiệm.
3. Không tùy tiện đứng ra giải quyết rắc rối hoặc quyết định thay người khác
Khi bạn bè xảy ra mâu thuẫn, có trẻ lập tức đứng ra bênh vực, nhận trách nhiệm hoặc hứa sẽ giải quyết mọi chuyện. Khi người khác gặp rắc rối, trẻ cũng muốn can thiệp dù chưa hiểu rõ đầu đuôi câu chuyện. Lòng tốt là điều đáng trân trọng, nhưng sự nhiệt tình thiếu suy xét đôi khi có thể khiến trẻ vướng vào những chuyện không thuộc trách nhiệm của mình.
Chẳng hạn, một người bạn nhờ giữ hộ đồ vật mà trẻ không biết rõ nguồn gốc, nhờ nói dối cha mẹ hoặc giáo viên, hay yêu cầu đứng ra nhận lỗi thay. Nếu vì nể bạn mà đồng ý, trẻ có thể tự đặt mình vào tình huống bất lợi.
Cha mẹ cần giải thích rằng không phải chuyện gì của người khác cũng nên đứng ra giải quyết. Khi chưa hiểu rõ sự việc, trẻ không nên vội vàng bênh vực một phía, nhận lời che giấu hay hứa hẹn thay người khác.
Nếu tình huống vượt quá khả năng, đặc biệt liên quan đến sự an toàn hoặc những việc trẻ không biết cách xử lý, hãy tìm đến cha mẹ, thầy cô hoặc người lớn đáng tin cậy. Trẻ có thể lắng nghe, động viên và hỗ trợ bạn trong khả năng, nhưng không cần gánh thay hậu quả từ những quyết định của người khác.
Dạy con tử tế, nhưng cũng phải biết bảo vệ mình
Nhiều cha mẹ thường nhắc con phải biết nhường nhịn, không được ích kỷ, phải giúp đỡ bạn bè. Đó đều là những bài học cần thiết. Tuy nhiên, nếu chỉ dạy con cách cho đi mà quên hướng dẫn cách nói lời từ chối, trẻ có thể lớn lên với tâm lý luôn phải làm hài lòng người khác.
Một đứa trẻ tử tế không phải là đứa trẻ luôn nói “đồng ý”. Đó là đứa trẻ biết quan tâm đến người khác nhưng cũng hiểu rằng bản thân có quyền từ chối những yêu cầu không phù hợp.
Cha mẹ không nên trách mắng khi con từ chối một lời nhờ vả chính đáng chỉ vì con đang bận hoặc không đủ khả năng. Thay vào đó, hãy cùng con xem xét hoàn cảnh, giúp con tìm cách từ chối lịch sự và phân biệt đâu là sự giúp đỡ cần thiết, đâu là việc không nên nhận lời.
Bởi điều cha mẹ cần trao cho con không chỉ là lòng tốt, mà còn là khả năng nhận biết giới hạn và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Sống tử tế là biết giúp người khi có thể, nhưng cũng phải biết nói không khi cần thiết.
Hiểu Đan (Theo QQ)
