Mỗi mùa tuyển sinh đại học, cùng với những thay đổi của thị trường lao động, danh sách các “ngành hot” lại được nhắc đến dày đặc trên các diễn đàn, mạng xã hội và trong các buổi tư vấn hướng nghiệp.
Trí tuệ nhân tạo, công nghệ thông tin, marketing số, khoa học dữ liệu, y sinh, chăm sóc sức khỏe… được xem là những lĩnh vực có nhu cầu nhân lực lớn, mức thu nhập hấp dẫn và triển vọng phát triển mạnh trong tương lai gần.
Tuy nhiên, đằng sau làn sóng chạy theo xu hướng ấy, không ít học sinh lớp 12 lại rơi vào trạng thái hoang mang, loay hoay giữa vô vàn lựa chọn, khi chưa thực sự hiểu rõ bản thân phù hợp với ngành nào và đâu mới là con đường bền vững.
Học sinh và phụ huynh cần cân nhắc 3 yếu tố
TS. Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT) nhận định trên Sức khỏe & Đời sống, phát triển đại học đa ngành, đa lĩnh vực là xu thế chung của thế giới, gắn với nền kinh tế thị trường và quá trình chuyển đổi số. Tuy nhiên, xu thế này chỉ có ý nghĩa khi các cơ sở giáo dục đại học đáp ứng đầy đủ ba điều kiện cốt lõi để mở ngành gồm đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất và chương trình đào tạo. Trong đó, chương trình có thể tham khảo từ các trường khác, nhưng cơ sở vật chất và năng lực thực hành thì không thể "đi mượn".
Đối với các ngành đặc thù như sức khỏe hay công nghệ cao, yêu cầu về phòng thí nghiệm, trang thiết bị và đội ngũ giảng viên được đào tạo bài bản là rất khắt khe. Thực tế cho thấy không ít trường không chuyên vẫn mở ngành y dược khi chưa đủ điều kiện, tiềm ẩn nguy cơ đào tạo ra nguồn nhân lực kém chất lượng.
Theo TS. Khuyến, quản lý vấn đề này là trách nhiệm của Bộ GD&ĐT, trước hết cần xây dựng tiêu chí mở ngành cụ thể, chặt chẽ để tránh tình trạng "mượn" giảng viên, đồng thời kiểm soát nghiêm điều kiện cơ sở vật chất, nhất là với các ngành đòi hỏi thực hành chuyên sâu. Ông nhấn mạnh rằng đào tạo bác sĩ phải gắn với bệnh viện thực hành - điều mà nhiều trường ngoài khối y hoặc trường tư thục khó có thể đáp ứng tương đương.
Một vấn đề đáng lo ngại khác là làn sóng mở ngành thiết kế vi mạch và đào tạo kỹ sư chip đang diễn ra rất nhanh. Trong khi theo chuẩn mực quốc tế, đào tạo kỹ sư chip đòi hỏi cơ sở chuyên biệt, phòng thí nghiệm hiện đại và quy trình đào tạo nghiêm ngặt, thì không ít trường lại chuyển hướng sang lĩnh vực này từ nền tảng công nghệ thông tin một cách vội vàng, thiếu chuẩn bị dài hạn.
TS. Khuyến bày tỏ quan ngại rằng việc nhiều trường chạy theo xu hướng, đánh vào tâm lý xã hội có thể dẫn đến "ma trận" ngành học và làm méo mó thị trường đào tạo. Dù mục tiêu quốc gia đặt ra đào tạo từ 50.000 đến 100.000 kỹ sư chip là cần thiết, hiện nay Việt Nam vẫn chưa có nhiều cơ sở đạt chuẩn quốc tế, trong khi việc mở ngành tràn lan có nguy cơ gây lãng phí nguồn lực và khiến sinh viên tốt nghiệp khó tìm việc làm.
Vì vậy, theo ông, mở rộng đào tạo phải đi đôi với giám sát chất lượng và trách nhiệm giải trình. Các trường cần công khai minh bạch về đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất và năng lực đào tạo để xã hội giám sát, đặc biệt đối với các ngành đang "nóng", đồng thời tăng cường kiểm soát đầu ra thay vì chỉ chú trọng tuyển sinh đầu vào.
Về định hướng chọn ngành cho học sinh, TS. Lê Viết Khuyến khuyến nghị các em và phụ huynh cần cân nhắc kỹ lưỡng ba yếu tố gồm sự yêu thích và năng khiếu thực sự của người học, nhu cầu thực tế của thị trường lao động và năng lực đào tạo của cơ sở giáo dục.
Ông cũng cho rằng ở nhiều quốc gia có nền giáo dục phát triển, hệ thống tư vấn hướng nghiệp được tổ chức bài bản từ sớm, trong khi tại Việt Nam công tác này còn hạn chế, khiến không ít hoạt động mang danh "hướng nghiệp" thực chất lại phục vụ mục tiêu tuyển sinh.
Học sinh lớp 12 tìm hiểu thông tin tuyển sinh tại một ngày hội tư vấn tuyển sinh - hướng nghiệp. (Ảnh: Sức khỏe & Đời sống)
Nguyên tắc cần tuân thủ
PGS.TS Vũ Thị Hiền, Phó hiệu trưởng Đại học Ngoại thương, cho biết trên Tạp chí Tri thức, nguyên tắc cốt lõi mà học sinh cần tuân thủ là chọn nghề, chọn ngành trước khi chọn trường.
Theo bà, việc lựa chọn nghề nghiệp cần dựa trên sự kết hợp hài hòa giữa nhu cầu xã hội, năng lực và đam mê cá nhân, cùng với điều kiện thực tế của gia đình. Đây là cách tiếp cận giúp học sinh tránh những quyết định mang tính phong trào, đồng thời tạo nền tảng bền vững cho con đường nghề nghiệp lâu dài.
PGS.TS Vũ Thị Hiền cũng nhấn mạnh vai trò của định hướng sớm. Với phụ huynh có con đang học từ lớp 10, việc tạo điều kiện cho học sinh được trải nghiệm các hoạt động liên quan đến ngành nghề, tiếp cận môi trường thực tế thay vì chỉ dừng ở kiến thức sách vở sẽ giúp các em sớm nhận diện năng lực và sở thích của bản thân.
Trong trường hợp học sinh vẫn chưa xác định rõ hướng đi, việc lựa chọn các ngành học có tính liên ngành, kết hợp bổ sung chứng chỉ và kỹ năng nghề nghiệp trong quá trình học đại học được xem là giải pháp giảm thiểu rủi ro trong bối cảnh thị trường lao động liên tục biến động.
Liên quan đến việc sắp xếp nguyện vọng, PGS.TS Vũ Thị Hiền cho rằng nếu số lượng nguyện vọng bị giới hạn, thí sinh càng cần tính toán kỹ lưỡng hơn. Việc phân chia nguyện vọng theo các mức độ phù hợp với năng lực, có cả những lựa chọn mơ ước và phương án an toàn là cần thiết.
Tuy nhiên, theo quy chế xét tuyển hiện hành, thí sinh chỉ trúng tuyển vào nguyện vọng cao nhất đủ điều kiện, vì vậy, việc xếp nguyện vọng nên dựa trên mức độ yêu thích và mong muốn thực sự, thay vì tâm lý "chắc ăn" một cách máy móc.
