Cơn sốt dược liệu kỳ quái trong lịch sử
Quay ngược thời gian về thời kỳ Trung Cổ và đầu thời kỳ cận đại, giới y khoa phương Tây từng chứng kiến một phương pháp điều trị đặc biệt: các bác sĩ thường xuyên kê đơn bột nạo từ xác ướp như một phương thuốc bách bệnh. Người xưa tin rằng các hợp chất ướp xác được người Ai Cập cổ đại sử dụng có năng lực kỳ diệu giúp phục hồi thể trạng suy kiệt của người bệnh.
Thứ cao mỡ này được biết đến trong y văn với tên gọi Mumia vera aegyptiaca, nhanh chóng trở thành mặt hàng cực kỳ đắt giá khi các xác ướp Ai Cập bắt đầu thâm nhập vào mạng lưới giao thương toàn cầu. Theo các tài liệu lịch sử ghi chép lại, phương thuốc này được chỉ định điều trị cho hàng loạt chứng bệnh khác nhau, trải dài từ các vết thương ngoài da, bệnh lý hô hấp cho đến chứng bại liệt và động kinh.
Nhu cầu điều trị lớn đến mức hoạt động mua bán xác ướp cổ đại từng bùng nổ dữ dội. Tình trạng này kéo dài cho tới khi chính quyền Ai Cập phải ban hành lệnh cấm xuất khẩu mặt hàng này vào thế kỷ 16. Dẫu vậy, vì khoản lợi nhuận khổng lồ, những tay buôn vô lương tâm thời đó thậm chí còn chuyển sang làm giả sản phẩm bằng cách dùng các thi thể khô thời hiện đại để tiếp tục trục lợi.
Mặc dù Mumia từng được giới thầy thuốc Ả Rập và châu Âu tin dùng suốt nhiều thế kỷ, thành phần vật liệu cũng như hoạt tính sinh học của thứ hỗn hợp đặc quánh này trong một thời gian dài vẫn là điều bí ẩn đối với y học hiện đại. Nhằm làm sáng tỏ bản chất của bài thuốc, các nhà khoa học đã tiến hành thu thập và phân tích 24 mẫu vật được lưu giữ tại các bộ sưu tập của trường đại học và bảo tàng dược phẩm.
Những phát hiện bất ngờ trong phòng thí nghiệm
Kết quả phân tích đã hé mở những chi tiết bất ngờ chưa từng thấy. Loại cao cổ xưa này chứa đựng các thành phần chưa từng được ghi nhận trong những công thức ướp xác của người Ai Cập cổ đại. Cụ thể, các nhà nghiên cứu đã tìm thấy các chất chuyển hóa liên quan đến cây nha đam bên trong nhiều mẫu vật.
Điều này gợi ý rằng nha đam có thể đã từng được đưa vào quy trình ướp xác từ hàng ngàn năm trước, một dữ liệu chưa từng xuất hiện trong các báo cáo phân tích trước đây về hỗn hợp ướp xác Ai Cập.
Bên cạnh nha đam, một trong những thành phần xuất hiện phổ biến nhất là hợp chất mang tên axit 7-oxodehydroabietic - chất thường được tìm thấy trong nhựa các loài cây lá kim như nhựa thông. Trước đây, thành phần này từng được giới nghiên cứu đặt vào tầm ngắm và nghi ngờ là hoạt chất chính tạo nên các đặc tính chữa bệnh cho Mumia.
Để kiểm chứng tác dụng sinh học thực tế, nhóm nghiên cứu đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết Mumia vera aegyptiaca trên các mẫu tế bào thận của loài chó đã bị làm cho nhiễm 4 chủng virus cúm khác nhau. Kết quả cho thấy, khi so sánh với nhóm đối chứng không được can thiệp, những tế bào tiếp xúc trực tiếp với dịch chiết xác ướp có thời gian duy trì sự sống dài hơn đáng kể.
Thử nghiệm ghi nhận hiệu quả rõ rệt đối với hai chủng virus cúm mùa phổ biến hàng năm hiện nay là H1N1 và H3N2, chứng minh bài thuốc cổ xưa thực sự tạo ra tác dụng bảo vệ nhất định cho tế bào.
Hoạt chất bí ẩn và lời khẳng định từ giới khoa học
Dù ghi nhận tác dụng bảo vệ tế bào trước virus cúm, các nhà khoa học lại phải đối mặt với một câu đố mới. Khi tách riêng chất axit 7-oxodehydroabietic từ nhựa cây lá kim để thử nghiệm độc lập, hợp chất này lại hoàn toàn không mang lại bất kỳ hiệu ứng bảo vệ nào.
Điều này đồng nghĩa với việc nhựa cây lá kim không phải là cội nguồn tạo nên đặc tính bảo vệ của phương thuốc như giả thuyết ban đầu.
Theo nhận định của nhóm tác giả nghiên cứu, các hoạt chất thực sự tạo nên cơ chế kháng virus hiện vẫn chưa thể xác định được. Tác dụng này rất có thể bắt nguồn từ các hợp chất chiếm hàm lượng rất thấp, hoặc là kết quả của sự tương tác cộng hưởng phức tạp giữa nhiều thành phần khác nhau có trong dịch chiết.
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng những phát hiện công bố trên tạp chí Proceedings of the National Academy of Sciences không đồng nghĩa với việc các thầy thuốc thời Trung Cổ từng chữa khỏi bệnh cúm cho bệnh nhân bằng thứ bột xác ướp này.
Hoạt tính kháng virus được ghi nhận trong phòng thí nghiệm hiện đại không thể dùng để hợp thức hóa cho các tuyên bố điều trị trong lịch sử, bởi bệnh cúm hoàn toàn không nằm trong danh mục bệnh lý được chỉ định điều trị bằng Mumia vera aegyptiaca trong các văn bản cổ.
Dẫu vậy, công trình đã chứng minh rằng những bài thuốc cổ xưa đôi khi vẫn chứa đựng những hiện tượng sinh học có thật mà khoa học hiện đại phải mất nhiều thế kỷ mới có thể giải mã.
