Theo VnExpress, ông Việt sinh ra và lớn lên trong một gia đình nghèo, đông con tại xã Minh Lương, huyện Châu Thành, tỉnh Kiên Giang (nay thuộc xã Châu Thành, tỉnh An Giang). Mồ côi cha từ nhỏ, tuổi thơ của ông là chuỗi ngày vừa đi học, vừa phụ mẹ việc đồng áng. Dù gia cảnh khó khăn, ông vẫn là người duy nhất trong số các anh em kiên trì theo đuổi con chữ đến cùng. Năm 1982, nỗ lực của ông được đền đáp khi trở thành một trong bốn học sinh của huyện thi đỗ đại học.
Nhớ lại quãng thời gian sinh viên, ông kể: "Hồi đó học đại học không mất học phí, mỗi tháng còn được Nhà nước trợ cấp 13 kg gạo và 26 đồng. Để có tiền gửi về phụ má nuôi em, tôi làm đủ nghề làm thêm, từ bán bánh dạo, dặm lúa mướn cho đến đi tuốt lá mía".
Tốt nghiệp ngành Trồng trọt Đại học Cần Thơ với thành tích xuất sắc, ông được nhà trường giữ lại để đào tạo chuyên sâu và hứa hẹn nhiều cơ hội du học nước ngoài. Tuy nhiên, vì nặng gánh gia đình, ông đành từ chối cơ hội tiến xa để trở về quê hương lo cho mẹ già và các em.
Ông Việt bên khoảnh lúa mùa để nghiên cứu và bảo tồn giống. Ảnh: VNExpress
Từ bỏ cơ hội trời Tây để "đánh thức" những giống lúa cổ
Trải qua nhiều vị trí công tác, từ cán bộ phòng nông nghiệp, hội nông dân cho đến giám đốc hợp tác xã, ông Việt tự nhận mình là người đã "nếm đủ mùi nông nghiệp, nông dân, nông thôn". Mặc dù rất am hiểu kỹ thuật canh tác lúa cao sản năng suất cao, nhưng trong tâm trí ông vẫn luôn đau đáu nỗi nhớ về những mùa lúa truyền thống của gia đình năm xưa – nơi có hệ sinh thái đồng ruộng phong phú và yên bình.
"Lúa mùa ngày xưa gieo xong cứ để tự nhiên. Khi lũ về, cá đồng theo nước lên sinh sản, ăn sâu rầy và thải phân làm tốt đất. Đến khi gió bấc nổi lên, lúa trổ bông đúng vụ, cho hạt gạo thơm, chắc và ngọt đậm đà", ông bồi hồi nhớ lại.
Tám năm trước, với khát khao lưu giữ tinh hoa lúa mùa, ông đã thuyết phục gia đình dành toàn bộ 2,5 ha đất nhà để trồng và phục dựng các giống lúa cũ. Ông lặn lội liên hệ các viện nghiên cứu, trường đại học để xin giống và may mắn nhận được 5 loại quý hiếm: Một Bụi, Chim Rơi, Ba Bụi, Nếp Than Tàu, Móng Chim Vàng. Mỗi loại khi ấy ông chỉ có vỏn vẹn 200 hạt. Mang về, ông khoanh vùng trồng thử và chăm sóc vô cùng kỹ lưỡng.
Thời gian đầu, nhiều người xung quanh cho rằng ông "gàn dở", đi ngược lại xu thế năng suất, nhưng ông bỏ ngoài tai. Dần dần, sự kiên trì của ông mang lại quả ngọt khi từng đàn cá, chim trời bắt đầu quay trở lại, hệ sinh thái đồng ruộng dần hồi sinh. Ông tâm niệm: "Đất cũng như con người, sau khi làm việc cực nhọc cần được nghỉ ngơi. Mỗi mùa lúa xong tôi đều cho đất nghỉ để tự phục hồi sức sống".
Ông Việt cùng nông dân thu hoạch lúa mùa. Ảnh: VnExpress
Sau vài vụ nhân giống thành công, ông mở rộng diện tích canh tác lên 2,5 ha và thuê thêm gần 10 ha đất lân cận chỉ để phục vụ mục đích bảo tồn. Tuy nhiên, hành trình ấy không trải hoa hồng. Ông Việt gặp không ít trở ngại như giống bị thoái hóa, hay chim trời sà xuống ăn sạch lúa khi vừa trổ bông. Không nản chí, ông lại kiên trì thực hiện quy trình phục tráng và đầu tư bao lưới để bảo vệ vùng trồng.
Một phần giống lúa sau khi thu hoạch được ông gửi lại cho các viện, trường để phục vụ nghiên cứu. Ông chia sẻ: "Nhiều giống lúa nếu bảo quản trong kho quá lâu sẽ mất khả năng nảy mầm, bắt buộc phải trồng lại để trẻ hóa hạt giống. Nếu không làm, những giống quý này sẽ vĩnh viễn biến mất".
Đến nay, ông Việt đã phục dựng thành công 40 giống lúa mùa, đồng thời phối hợp cùng Đại học Cần Thơ trẻ hóa 850 giống lúa địa phương, chọn lọc ra được hai giống riêng mang tên TV1 và TV2. Đặc biệt, các sản phẩm gạo lúa mùa Móng Chim Vàng, Móng Chim Rơi của ông đã được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao cấp tỉnh.
Chấp nhận thua lỗ để gieo mầm văn hóa cho thế hệ mai sau
Theo báo Dân Việt, vì chọn lối đi trồng lúa thuận thiên, năng suất lúa mùa của ông Việt chỉ đạt khoảng 1-2 tấn/ha. Ông Việt thừa nhận vụ nào cũng chịu thua lỗ dù giá bán gạo cao hơn lúa thường. Bao nhiêu tiền lương hưu và tiền dành dụm cả đời đều được ông dồn hết vào ruộng lúa bảo tồn. "Bà nhà tôi cằn nhằn suốt, mà tôi không nỡ bỏ. Ai cũng chọn việc nhẹ nhàng, gian khổ biết dành phần ai", ông cười nói.
Ông Việt giới thiệu những sản phẩm gạo chế biến từ hạt lúa mùa trồng thuận tự nhiên. Ảnh: Dân Việt
Gần đây, ông phát triển mô hình trang trại kết hợp sản xuất và du lịch nông nghiệp. Hướng đi này vừa giúp ông có thêm thu nhập để "nuôi" đam mê, vừa là cơ hội để quảng bá giá trị của lúa mùa. Hàng tuần, trang trại của ông đón nhiều đoàn học sinh, sinh viên ngành nông nghiệp và cả du khách quốc tế tới tham quan. Tại đây, họ được nghe ông giảng giải về quy trình canh tác, được trực tiếp trải nghiệm gặt lúa, tuốt lúa và thưởng thức bữa cơm quê giữa cánh đồng.
Không chỉ giữ hạt lúa, ông Việt còn cất công phục dựng nhiều nông cụ truyền thống đang dần mai một như bồ lúa, cối xay, nọc cấy... để thế hệ trẻ hình dung rõ hơn về văn hóa lúa nước của cha ông. Những lúc rảnh rỗi, ông lại ngồi viết sách kể về đời sống lúa mùa, đi phỏng vấn các lão nông trong vùng để bổ sung tư liệu sống. Những cuốn sách tâm huyết này được ông in tặng cho thư viện các trường học, bạn bè và học sinh.
Năm 2023, ông Lê Quốc Việt vinh dự được Trung ương Hội Nông dân Việt Nam trao tặng danh hiệu "Nhà khoa học của nhà nông", cùng nhiều bằng khen, giấy khen các cấp. Nhưng với ông, phần thưởng lớn nhất không nằm ở những tấm bằng khen, mà là việc gìn giữ và lan tỏa được ngọn lửa đam mê cùng kiến thức trồng lúa truyền thống cho thế hệ mai sau.
