Bác sĩ Huỳnh Tấn Vũ, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM (cơ sở 3), cho biết cây bằng lăng sẻ còn gọi tử vi, bá tử kinh, bách nhật hồng – có danh pháp khoa học là Lagerstroemia indica. Đây là loài cây có nguồn gốc Đông Á, được nhà thực vật học người Pháp André Michaux đưa vào Hoa Kỳ khoảng năm 1790 tại Charleston, Nam Carolina.
Ngày nay, cây phát triển thành dạng cây bụi có hoa làm cảnh rất phổ biến, được trồng nhiều tại miền Trung Hoa Kỳ và trên toàn thế giới. Ở Trung Quốc, loài hoa này được gọi là “tử vi”, tên gọi đã xuất hiện từ rất lâu trong văn học trung đại.
Trong phong thủy, bằng lăng sẻ được xem là loài cây mang lại may mắn, thịnh vượng, bình an và tài lộc. Bằng lăng sẻ được trồng nhiều ở sân vườn biệt thự, khuôn viên công sở, trường học, công viên và dải phân cách đường bộ.
Ứng dụng trong y học: Vị thuốc quý toàn năng
Trong y học, vỏ và lá bằng lăng sẻ thường được sấy khô, nghiền thành bột để làm thuốc sắc, thuốc mỡ hoặc thuốc đắp. Các nghiên cứu hóa thực vật nhấn mạnh axit ellagic, quercetin và catechin là ba thành phần hoạt tính chính, có đặc tính chống oxy hóa mạnh, chống viêm nhẹ, giảm phản ứng dị ứng và hỗ trợ sức khỏe mạch máu.
Bác sĩ Vũ cho biết catechin trong bằng lăng sẻ giúp loại bỏ gốc tự do và điều chỉnh quá trình oxy hóa cholesterol LDL. Triterpenoid trong chiết xuất vỏ cây cho thấy tác dụng kháng khuẩn. Anthocyanin trong cánh hoa hỗ trợ vi tuần hoàn và tăng độ bền thành mạch.
Các nghiên cứu cho thấy chiết xuất bằng lăng sẻ giúp ức chế bạch cầu, giảm viêm đường thở, giảm tiết nhầy – đặc biệt hữu ích trong mô hình hen suyễn thực nghiệm. Một số hoạt chất như quercetin còn có tác dụng ổn định dưỡng bào (mast cell), giảm dị ứng.
“Hoa bằng lăng sẻ có hoạt lực chống oxy hóa tương đương trà xanh, hỗ trợ bảo vệ tế bào và giảm stress oxy hóa. Một nghiên cứu nhỏ tại Ấn Độ (2018) cũng cho thấy chiết xuất vỏ cây bằng lăng sẻ tốt cho tim mạch”, bác sĩ Vũ nói.
Ngoài ra, vỏ cây có tác dụng làm se nhẹ, điều hòa nhu động ruột. Các nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận chiết xuất bằng lăng sẻ có khả năng ức chế E. coli và một số vi khuẩn đường ruột.
Bác sĩ Vũ cho biết thêm chiết xuất lá bằng lăng sẻ giúp tăng enzyme chống oxy hóa trong gan, bảo vệ tế bào gan khỏi độc tố và kích thích mọc tóc.
Vị thuốc chữa nhiều bệnh
Theo bác sĩ Vũ, trong y học cổ truyền, bằng lăng sẻ có vị đắng, tính hàn. Vỏ thân có tác dụng thanh nhiệt, giải độc; rễ và hoa có tác dụng chỉ huyết, hoạt huyết, tiêu thũng. Vỏ thân thường dùng trong các trường hợp bế kinh, đau họng, lở ngứa ngoài da.
Trong y thư cổ Trung Quốc và Ấn Độ, cây được ghi nhận là dược liệu nhiều tiềm năng.
Tại Ấn Độ: Bằng lăng sẻ được dùng làm thuốc kích thích, hạ sốt. Lá dùng để nhuận tràng, lợi tiểu; hoa dùng trong các triệu chứng sản hậu, huyết ứ; rễ dùng trong điều trị ghẻ lở, mụn nhọt, xơ gan, viêm tuyến vú, bụng trướng nước, viêm gan và nhiều loại xuất huyết.
Tại Trung Quốc: Bột vỏ cây tử vi thường được nấu với thịt lợn để điều trị thấp khớp, xuất huyết tử cung và các chứng nội thương.
Liều dùng thông thường:
- Bột vỏ cây: 2–5 g/ngày, chia nhiều lần, uống với nước ấm hoặc mật ong.
- Thuốc sắc lá: Đun 30 g lá tươi trong 500 ml nước đến khi còn khoảng 200 ml; uống 50 ml/lần, ngày 3 lần.
- Thuốc dùng ngoài: 10 g lá tươi giã nhuyễn với 10 ml nước, bôi 2 lần/ngày lên vùng da tổn thương.
Lưu ý an toàn
Bác sĩ Vũ khuyến cáo khi dùng bằng lăng sẻ làm thuốc, cần lưu ý:
- Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú không nên dùng liều cao (>5 g/ngày).
- Trẻ em dưới 12 tuổi có thể dùng nửa liều người lớn, nếu không có biểu hiện dị ứng.
- Liều cao bột vỏ cây có thể gây khó chịu tiêu hóa, buồn nôn hoặc táo bón.
- Người huyết áp thấp nên thận trọng vì quercetin có thể tăng tác dụng của thuốc hạ huyết áp.
- Phản ứng dị ứng hiếm gặp nhưng vẫn có thể xảy ra - nên thử trên một vùng da nhỏ trước khi dùng.
- Có thể xảy ra tương tác với thuốc chống tiểu cầu hoặc chống đông máu; cần tham khảo ý kiến bác sĩ.
- Người mắc bệnh tự miễn đang dùng thuốc ức chế miễn dịch cần được bác sĩ cho phép trước khi sử dụng.
Nhờ đặc tính chống viêm, chống oxy hóa, điều hòa tim mạch và kháng khuẩn, cây tử vi (bằng lăng sẻ) ngày càng được quan tâm trong y học tự nhiên. Tuy nhiên, người dân không nên tự ý sử dụng, đặc biệt với liều cao hoặc khi có bệnh nền. Tốt nhất nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Ngọc Minh
