Những loại cây thuộc chi Cà (Solanum) như cà tím hay cà dại hoa trắng vốn quen thuộc trong đời sống của người Việt bởi chúng không chỉ là thực phẩm hoặc cây mọc hoang. Một nghiên cứu kéo dài 4 năm của các nhà khoa học Việt Nam đã phát hiện nhiều hợp chất tự nhiên có tiềm năng chống ung thư và kháng viêm từ các loài thực vật này, mở ra hướng nghiên cứu ứng dụng trong lĩnh vực dược phẩm và chăm sóc sức khỏe.
Đó là kết quả của đề tài “Nghiên cứu hoạt tính kháng ung thư và kháng viêm của các hợp chất steroid glycoside phân lập từ một số loài thuộc chi Solanum ở Việt Nam”, do TS Lê Cảnh Việt Cường, Viện Nghiên cứu Khoa học Miền Trung, chủ trì. Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn 2019-2023.
Mục tiêu của nghiên cứu là đánh giá khả năng kháng ung thư và kháng viêm của các loài thuộc chi Solanum tại Việt Nam, đồng thời xác định các hoạt chất chính và cung cấp cơ sở khoa học cho những nghiên cứu ứng dụng tiếp theo.
Trong quá trình nghiên cứu, nhóm tác giả đã phân lập và xác định cấu trúc hóa học của 15 hợp chất từ cây cà dại hoa trắng (Solanum torvum). Đáng chú ý, trong số này có một hợp chất steroid glycoside mới được phát hiện cùng với 13 hợp chất steroid và một hợp chất flavonoid.
Đối với cây cà tím (Solanum melongena), các nhà khoa học đã phân lập được 10 hợp chất khác nhau, bao gồm alkaloid, steroid, flavonoid, lignan và megastigman. Đây đều là những nhóm chất được nhiều nghiên cứu trên thế giới quan tâm nhờ các hoạt tính sinh học đa dạng.
Kết quả thử nghiệm cho thấy 7 hợp chất steroid từ cà dại hoa trắng và một hợp chất alkaloid từ cà tím có khả năng gây độc đối với các dòng tế bào ung thư trong phòng thí nghiệm, gồm ung thư phổi, ung thư gan, ung thư vú và ung thư bàng quang.
Trong số đó, các hợp chất như neochlorogenin 6-O-β-D-quinovopyranoside, neochlorogenin 6-O-α-L-rhamnopyranosyl-(1→3)-β-D-quinovopyranoside, Solagenin 6-O-β-D-quinovopyranoside, Macaoside A và N-trans-feruloyloctopamine cho thấy hoạt tính mạnh trên các dòng tế bào ung thư thử nghiệm. Kết quả này cho thấy các hợp chất tự nhiên từ thực vật bản địa có thể trở thành nguồn nguyên liệu tiềm năng cho các nghiên cứu phát triển thuốc trong tương lai.
Không chỉ dừng lại ở khả năng kháng ung thư, nhóm nghiên cứu còn phát hiện nhiều hợp chất có tác dụng kháng viêm đáng chú ý. Cụ thể, 5 hợp chất steroid chiết xuất từ cà dại hoa trắng và 2 hợp chất từ cà tím đã thể hiện khả năng ức chế sự sản sinh nitric oxide (NO) trong tế bào miễn dịch RAW264.7 – một cơ chế thường được sử dụng để đánh giá hoạt tính chống viêm của các hoạt chất sinh học.
Theo các nhà khoa học, kết quả này góp phần bổ sung cơ sở dữ liệu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của các loài thực vật thuộc chi Solanum tại Việt Nam. Đồng thời, đây cũng là nguồn bằng chứng khoa học quan trọng phục vụ cho các nghiên cứu sâu hơn nhằm phát triển các sản phẩm hỗ trợ phòng ngừa và điều trị bệnh từ dược liệu trong nước.
Sau khi hoàn thành, đề tài đã công bố 2 bài báo quốc tế trên các tạp chí uy tín cùng 3 bài báo trong nước thuộc danh mục của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (Nafosted). Nghiên cứu cũng góp phần đào tạo một học viên cao học chuyên ngành hóa học.
Đề tài được nghiệm thu đạt yêu cầu và được đánh giá là đã cung cấp thêm những dữ liệu khoa học có giá trị về nguồn tài nguyên thực vật bản địa của Việt Nam, đặc biệt là các loài thuộc chi Cà nhóm cây quen thuộc nhưng vẫn còn nhiều tiềm năng chưa được khai thác trong lĩnh vực y dược.
Ngọc Minh
