Trong một nhà hát nhỏ nằm giữa những con ngõ cổ ở Bắc Kinh, khoảng 60 khán giả chăm chú theo dõi câu chuyện về sự ra đời của Nữ Thư.
Trên sân khấu, ba nữ diễn viên trẻ hóa thân thành một người thợ thêu, một người làm nghề chữa bệnh bằng thảo dược và một nữ pháp sư – ba người phụ nữ thuộc những hoàn cảnh sống khác nhau trong xã hội Trung Quốc cổ đại. Trong thời đại phụ nữ không được tiếp cận giáo dục chính quy, họ tự tạo ra những ký hiệu phục vụ nhu cầu của mình: ký hiệu để thêu, ghi chép bài thuốc hay lưu lại những lời bói đoán. Theo thời gian, những ký hiệu ấy dần hình thành một hệ thống chữ viết riêng.
Vở kịch Women’s Script: Unsilenced do Chung Nhất Nhân, nữ học viên cao học 26 tuổi của Học viện Hý kịch Trung ương ở Bắc Kinh, đạo diễn.
“Tôi hình dung Nữ Thư là thứ được sinh ra một cách tự nhiên từ chính đời sống thường nhật của phụ nữ”, cô nói. “Không một nền văn hóa nào được tạo ra bởi một cá nhân. Nó hẳn phải đến từ trí tuệ tập thể của phụ nữ”.
Nữ Thư, nghĩa đen là “chữ của phụ nữ”, bắt nguồn từ huyện Giang Vĩnh, phía nam tỉnh Hồ Nam. Loại chữ này được lưu truyền riêng giữa phụ nữ trong nhiều thế kỷ trước khi được giới nghiên cứu chú ý vào những năm 1980. UNESCO xem đây là hệ thống chữ viết duy nhất trên thế giới được sáng tạo và sử dụng riêng bởi phụ nữ.
Dựa trên phương ngữ địa phương ở Giang Vĩnh, Nữ Thư là hệ thống chữ viết mang tính biểu âm với gần 400 ký tự thông dụng. Không giống chữ Hán thông thường, các ký tự Nữ Thư mảnh, dài, có hình dáng như lá liễu.
Từ một loại chữ viết bí mật từng chỉ tồn tại ở một vùng quê, Nữ Thư trong khoảng hai, ba năm trở lại đây bắt đầu thu hút sự quan tâm của thế hệ trẻ Trung Quốc. Nhiều người, giống như Chung Nhất Nhân, yêu thích loại chữ này và chủ động sáng tạo các tác phẩm lấy cảm hứng từ Nữ Thư, đồng thời tìm cách lan tỏa văn hóa của nó.
Những dự án được thực hiện vì đam mê
Trần Vũ Lộ, hiện 26 tuổi, là một trong những người sớm quảng bá Nữ Thư trên mạng xã hội Trung Quốc.
Cô lớn lên tại Vĩnh Châu, tỉnh Hồ Nam, chỉ cách Giang Vĩnh vài giờ lái xe. Tuy nhiên, ngoài những lần nghe người thân nhắc đến một cách mơ hồ khi còn nhỏ, Trần gần như không biết gì về loại chữ này. Mãi đến năm 2022, khi đang học đại học và quyết định thực hiện một bộ phim tài liệu, cô mới tình cờ biết đến Nữ Thư và bắt đầu tìm hiểu nghiêm túc.
Sau khi hoàn thành bộ phim tài liệu, Trần bắt đầu tổ chức các triển lãm giới thiệu Nữ Thư ở nhiều nơi tại Trung Quốc và cả nước ngoài. Tự gọi mình là một “đại sứ” của Nữ Thư, cô sử dụng khoản tiền tiết kiệm từ công việc nhiếp ảnh trước đây để tổ chức các triển lãm.
Nhiều người trẻ tìm đến Nữ Thư bởi họ cảm nhận được sức mạnh đặc biệt từ loại chữ viết hàng trăm năm tuổi này. Trên internet, các cuộc thảo luận về quyền phụ nữ và những vấn đề như bạo lực trên cơ sở giới, phân biệt đối xử về giới tính tại nơi làm việc hay nạn buôn bán phụ nữ bị suy giảm năng lực nhận thức ngày càng trở nên rõ nét.
Trên truyền thông, không gian trực tuyến và cả sân khấu hài độc thoại, phụ nữ cũng công khai hơn khi nói về những trải nghiệm liên quan đến cơ thể như kinh nguyệt, hình ảnh cơ thể, áp lực phải kết hôn hay sự bất bình đẳng trong việc nhà.
Với nhiều nhà sáng tạo trẻ, Nữ Thư vì thế giống như tiếng vọng từ quá khứ của chính họ.
Chung Nhất Nhân nhớ lại, khi còn học trung học, cô từng được nói rằng con gái phù hợp với việc học các môn khoa học xã hội và nhân văn hơn. Trong những kỳ thực tập ở đại học, cô càng nhận thức rõ hơn về định kiến giới tại nơi làm việc.
“Phụ nữ thường phải thực sự xuất sắc mới được lựa chọn”, cô nói, “trong khi đàn ông có thể được chọn chỉ đơn giản vì họ là đàn ông”.
Với Chung, câu chuyện về Nữ Thư mang đến một nguồn sức mạnh vượt qua giới hạn của thời gian.
Chu Vũ Nguyệt, sinh viên nghệ thuật 21 tuổi tại một trường đại học đào tạo giáo viên, lớn lên ở vùng nông thôn Vĩnh Châu, tỉnh Hồ Nam. Cô nhớ rằng tại những ngôi trường vùng xa xôi, thiếu thốn điều kiện mà mình từng theo học khi nhỏ, học sinh thường bí mật truyền tay nhau những cuốn sách nhỏ chứa nội dung tình dục thô tục.
Sau khi biết đến Nữ Thư, Chu nghĩ đến việc tạo ra phiên bản riêng của những “cuốn sách nhỏ” thêu tay, như một cách thay thế cho những trải nghiệm tiêu cực cô từng có khi còn nhỏ.
Những cuốn sách của Chu kết hợp ký tự Nữ Thư với hình ảnh các bộ phận cơ thể phụ nữ, từ tử cung đến bầu ngực, được thể hiện một cách tôn trọng. Cô mong muốn thông qua đó mang đến cho bản thân và bạn bè một cái nhìn lành mạnh, tích cực hơn về cơ thể mình.
Một ký tự cô thường thêu trong sách là chữ “yêu” của Nữ Thư. Chu, cũng như nhiều người yêu thích loại chữ này, nhận ra rằng một phần cấu thành đại từ “tôi” được ẩn trong ký tự biểu thị chữ “yêu”.
Với cô, đó giống như thông điệp được những thế hệ phụ nữ đi trước gửi lại: yêu thương bắt đầu từ việc yêu chính mình.
Trần Vũ Lộ vẫn tiếp tục học các ký tự Nữ Thư kể từ khi bắt đầu tổ chức triển lãm.
“Khi viết Nữ Thư, tôi có cảm giác như đang đối thoại với những người phụ nữ của quá khứ”, Trần nói. “Biết rằng vài trăm năm trước cũng có những người phụ nữ từng đối mặt với những khó khăn và có những suy nghĩ giống mình khiến tôi cảm thấy vô cùng mạnh mẽ”.
Một di sản còn sống
Tháng 10/2025, một trong những “người kế thừa tự nhiên” cuối cùng của Nữ Thư Hà Yến Tân, 86 tuổi, qua đời. Sự ra đi của bà đánh dấu sự mất đi của một trong những mối liên kết trực tiếp với cách truyền dạy Nữ Thư thân mật của các thế hệ trước.
Theo Cục Văn hóa và Du lịch Giang Vĩnh, hiện còn 10 người được chính thức công nhận là người kế thừa Nữ Thư tại địa phương. Họ vẫn đào tạo người học, nhưng để trở thành người kế thừa là một quá trình không dễ dàng.
Ứng viên phải thành thạo phương ngữ Giang Vĩnh, nền tảng của Nữ Thư. Với những người không phải dân địa phương, việc này có thể đòi hỏi nhiều năm sống tại đây. Họ cũng cần hiểu sâu về những bài hát, phong tục và bối cảnh lịch sử gắn với loại chữ này.
Giống nhiều di sản văn hóa phi vật thể khác, Nữ Thư vẫn đối mặt với những thách thức trong việc bảo tồn và tiếp nối.
Dù vậy, những người trẻ yêu thích Nữ Thư tin rằng tinh thần của nó sẽ tiếp tục được truyền lại. Sau hai năm tổ chức các triển lãm lưu động, giữa năm ngoái, Trần Vũ Lộ trở về Giang Vĩnh và làm việc cùng bảo tàng Nữ Thư địa phương để quảng bá văn hóa này.
“Tôi đã quyết định bén rễ ở đây”, cô nói, “để tìm hiểu sâu hơn”.
Còn Chung Nhất Nhân muốn tiếp tục khám phá những câu chuyện ẩn sau các nền văn hóa lịch sử ít được biết đến như Nữ Thư.
Ở cảnh cuối vở Women’s Script: Unsilenced, người thợ thêu bị ép vào một cuộc hôn nhân sắp đặt. Chung sử dụng một bài “khóc cưới” truyền thống – những bài hát phụ nữ xưa thường cùng nhau cất lên trước lễ cưới để bày tỏ nỗi buồn khi phải xa chị em hoặc con gái.
Nhưng cô không khép lại câu chuyện. Nghe tiếng gọi của những người chị em, người phụ nữ chạy về phía một nơi chưa biết.
“Ước gì tôi là cánh chim tự do trong rừng”, các nữ diễn viên hát ở cảnh cuối, “với bầu trời và biển cả đủ rộng để tôi tự do bay đi”.
Giả Hủ
Theo The World Of Chinese
