Đó là cỏ Vetiver, hay còn gọi là cỏ Hương Bài, Hương Lau. Loài này được ví là "Cỏ thần kỳ" giải quyết ô nhiễm đất.
Loài cỏ sở hữu bộ rễ sâu tới 5 mét
Cỏ Vetiver (Vetiveria zizanioides) có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới Nam Á và hiện được trồng ở nhiều quốc gia trên thế giới. Tại Việt Nam, loài cỏ này xuất hiện khá phổ biến ở một số địa phương như Thái Bình (cũ), Nghệ An.
Thoạt nhìn, Vetiver giống một bụi sả lớn với thân lá mọc thẳng đứng, có thể cao tới 3 mét. Tuy nhiên, giá trị đặc biệt nhất của loài cây này nằm ở bộ rễ.
Theo các nghiên cứu của nhóm tác giả: ThS. Cao Xuân Tài, PGS. TS. Trịnh Xuân Vũ, PGS. TS. Bùi Xuân An, ThS. Dương Thành Lam, Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM, rễ Vetiver phát triển rất mạnh, có thể ăn sâu từ 3-5 mét xuống lòng đất. Hệ rễ dày đặc, chắc khỏe được ví như những chiếc "neo sinh học" giúp giữ chặt đất đá, ngăn chặn xói mòn và hạn chế sạt lở trên các sườn dốc.
Khác với nhiều loại cỏ khác, Vetiver không bò lan bằng thân ngầm. Khi được trồng thành hàng sát nhau, các bụi cỏ tạo thành một "hàng rào sinh học" có khả năng làm chậm dòng chảy mặt, giữ lại phù sa, tăng khả năng thấm nước và giảm đáng kể hiện tượng rửa trôi đất.
Các chuyên gia cho biết sức chịu đựng của Vetiver rất đáng kinh ngạc. Loài cây này có thể tồn tại trong điều kiện hạn hán kéo dài nhiều tháng, chịu ngập tới 45 ngày, thích nghi với nhiệt độ từ âm 14 độ C đến 60 độ C. Cỏ cũng phát triển được trên đất phèn, đất mặn, đất nghèo dinh dưỡng và thậm chí ở những khu vực nhiễm kim loại nặng.
Bảo vệ đất và nguồn nước
Nhờ khả năng thích nghi đặc biệt, Vetiver được ứng dụng rộng rãi trong bảo vệ môi trường và cơ sở hạ tầng.
Tại nhiều quốc gia, loài cỏ này được sử dụng để gia cố taluy đường giao thông, đường sắt, đê điều, bờ sông, kênh rạch và hồ chứa nước. Thay vì xây dựng các công trình bê tông tốn kém, nhiều nơi lựa chọn Vetiver như một giải pháp sinh học có chi phí thấp nhưng hiệu quả lâu dài.
Các nghiên cứu cho thấy hàng rào Vetiver có thể làm giảm tốc độ dòng chảy, giữ lại lớp đất màu và hạn chế nguy cơ sạt lở trong mùa mưa lũ. Bộ rễ của cây có độ bền cơ học rất cao, được đánh giá có sức chịu kéo tương đương khoảng 1/6 thép thô.
Trong nông nghiệp, Vetiver còn giúp bảo vệ đất canh tác trên các vùng đồi dốc, giữ độ ẩm cho đất, giảm thất thoát phân bón và hóa chất nông nghiệp. Loài cây này được ứng dụng tại các cánh đồng lúa, vùng trồng mía, vườn cây ăn quả và nhiều mô hình nông - lâm kết hợp.
Không chỉ vậy, Vetiver còn được xem là một "máy lọc sinh học" tự nhiên. Bộ rễ phát triển mạnh tạo môi trường thuận lợi cho các vi sinh vật có lợi sinh sống, giúp phân hủy và hấp thụ nhiều chất ô nhiễm trong đất và nước.
Tiềm năng xử lý môi trường ô nhiễm
Một trong những ứng dụng đáng chú ý nhất của Vetiver là khả năng hỗ trợ xử lý môi trường.
Các nghiên cứu cho thấy loài cỏ này có thể sinh trưởng trong môi trường chứa nhiều kim loại nặng như chì, thủy ngân, cadimi, crom hay asen. Nhờ đó, Vetiver được sử dụng để phục hồi các khu vực đất bị ô nhiễm bởi hoạt động công nghiệp, khai khoáng hoặc chất thải đô thị.
Ngoài ra, Vetiver còn được ứng dụng trong xử lý nước thải từ các khu công nghiệp, trang trại chăn nuôi, bãi rác và hệ thống thoát nước đô thị. Khả năng hấp thụ chất dinh dưỡng dư thừa giúp hạn chế hiện tượng phú dưỡng và sự phát triển quá mức của tảo trong nguồn nước.
Các chuyên gia đánh giá đây là giải pháp thân thiện với môi trường, dễ triển khai trên diện rộng và có chi phí thấp hơn nhiều so với các công nghệ xử lý truyền thống.
Đáng chú ý, các nhà khoa học Việt Nam còn ghi nhận Vetiver có tiềm năng trong việc giảm nhẹ ô nhiễm dioxin - một trong những hậu quả môi trường nghiêm trọng còn tồn tại sau chiến tranh.
Theo TS. Ngô Thị Thúy Hường, Phó Giám đốc Trung tâm Karst và Di sản địa chất thuộc Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản Việt Nam, nhóm nghiên cứu đã bắt đầu khảo sát khả năng giảm thiểu dioxin của cỏ Vetiver từ năm 2014.
Kết quả bước đầu cho thấy loài cỏ này có khả năng hạn chế sự lan tỏa của dioxin từ vùng ô nhiễm ra khu vực xung quanh, góp phần giảm nhẹ tác động môi trường tại những nơi tồn lưu chất độc sau chiến tranh.
Vetiver được đánh giá phù hợp cho mục tiêu này nhờ bộ rễ phát triển mạnh, có cấu trúc gồm nhiều rễ tơ nhỏ tạo điều kiện cho hệ vi sinh vật phát triển. Đây là yếu tố quan trọng giúp hấp thụ và phân hủy các chất ô nhiễm trong môi trường đất.
Nhận thấy tiềm năng của nghiên cứu, năm 2017, dự án tiếp tục nhận được khoản tài trợ 300.000 USD từ Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) để nghiên cứu sâu hơn về cơ chế giảm thiểu ô nhiễm dioxin của Vetiver.
Các nhà khoa học kỳ vọng công nghệ sử dụng Vetiver có thể trở thành giải pháp chi phí thấp, dễ áp dụng trên diện rộng tại những khu vực ô nhiễm dioxin mức độ nhẹ và trung bình, đồng thời bổ sung thêm một phương pháp xử lý môi trường thân thiện với thiên nhiên.
Theo tài liệu của Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM, Bộ Nông nghiệp và môi trường.
Ngọc Minh
