Mẫu da của loài động vật bí ẩn được thu thập ở độ cao khoảng 152m tại Bắc Kạn
Loài động vật được nhắc đến trong câu chuyện này từng mang tên cầy rái cá Lowe, với tên khoa học Cynogale lowei. Trong nhiều tài liệu phổ biến trước đây tại Việt Nam, cái tên cầy rái cá từng được nhắc tới như một loài thú vô cùng hiếm gặp, gắn với khu vực hồ Ba Bể, Bắc Kạn. Cynogale lowei
Tuy nhiên, câu chuyện khoa học về sinh vật này thực tế bắt đầu từ một mẫu da duy nhất.
Theo nghiên cứu của Scott I. Roberton và cộng sự công bố trên chuyên san Small Carnivore Conservation năm 2017, vào mùa đông năm 1926–1927, hai nhà sưu tập Jean Delacour và Willoughby Lowe đã thu nhận một mẫu da từ một người dân địa phương tại tỉnh Bắc Kạn, miền Bắc Việt Nam, ở độ cao 500 feet so với mực nước biển, tương đương khoảng 152m.
Loài động vật được nhắc đến trong câu chuyện này từng mang tên cầy rái cá Lowe, với tên khoa học Cynogale lowei. (Ảnh: AZ Animals)
Khi đó, Willoughby Lowe ghi mẫu vật này trong sổ tay là da của một loài rái cá. Mẫu da sau đó được chuyển tới Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Anh, mang số hiệu lưu trữ 1927.12.1.93 và ban đầu được nhận diện là cầy rái cá Cynogale bennettii.
Đến năm 1933, nhà động vật học Reginald Innes Pocock cho rằng mẫu vật có nhiều đặc điểm màu lông khác biệt, đặc biệt là vùng lông trắng kéo dài từ mõm qua má, cổ và ngực. Từ đó, ông đặt tên cho sinh vật này là một loài mới: cầy rái cá Lowe, hay Cynogale lowei.
Điều đáng chú ý là kể từ mẫu da thu thập tại Bắc Kạn, giới khoa học không có thêm mẫu vật chắc chắn nào khác để xác nhận sự tồn tại của loài này trong tự nhiên.
Các tài liệu phổ biến tại Việt Nam về sau từng gắn cầy rái cá với hồ Ba Bể, một vùng đất ngập nước nổi tiếng của Bắc Kạn. Tuy nhiên, nghiên cứu kiểm tra lại mẫu vật gốc chỉ ghi địa điểm thu mẫu là tỉnh Bắc Kạn ở độ cao khoảng 152m, không xác nhận cụ thể mẫu da đến từ hồ Ba Bể.
Từng được xem là loài quý hiếm cần ưu tiên bảo tồn
Trong nhiều thập kỷ, cầy rái cá Lowe trở thành một trong những cái tên bí ẩn của hệ động vật Việt Nam. Sinh vật này từng được cho là có họ hàng với cầy rái cá Sunda, một loài thú bán thủy sinh sống gần sông, đầm lầy và rừng ngập nước tại Đông Nam Á.
Việc mẫu vật duy nhất đến từ miền Bắc Việt Nam khiến giới nghiên cứu đặc biệt quan tâm, bởi khu vực phân bố được biết tới của cầy rái cá Sunda chủ yếu nằm xa hơn về phía nam, gồm bán đảo Thái Lan – Mã Lai, Sumatra và Borneo.
Trong nhiều thập kỷ, cầy rái cá Lowe trở thành một trong những cái tên bí ẩn của hệ động vật Việt Nam. (Ảnh: AZ Animals)
Không có thêm mẫu vật mới, danh tính của cầy rái cá Lowe trở thành vấn đề gây tranh luận kéo dài. Có nhà nghiên cứu xem đây là một loài riêng biệt; có ý kiến lại cho rằng sinh vật này chỉ là một dạng phân bố đặc biệt của cầy rái cá Sunda.
Tại Việt Nam, tên cầy rái cá Cynogale lowei từng xuất hiện trong các tài liệu bảo tồn. Báo cáo Đa dạng sinh học quốc gia, dẫn dữ liệu từ Sách Đỏ Việt Nam năm 2007, liệt kê cầy rái cá trong nhóm các loài động vật được xem là đã tuyệt chủng ngoài tự nhiên tại Việt Nam.
Không chỉ vậy, nhóm tác giả nghiên cứu năm 2017 cho biết cầy rái cá Lowe từng được coi là một đối tượng ưu tiên bảo tồn toàn cầu đối với nhóm thú ăn thịt nhỏ. Một sinh vật chỉ được biết đến qua duy nhất một mẫu da, nhưng lại mang theo câu hỏi lớn: liệu trong những khu rừng, sông hồ miền Bắc Việt Nam có còn tồn tại một loài thú hiếm chưa từng được tìm thấy lần nữa?
Phải gần một thế kỷ sau khi mẫu vật được thu thập, bí ẩn ấy mới có lời giải.
Kết quả ADN hé lộ sự thật gây bất ngờ
Trong nghiên cứu công bố năm 2017, nhóm của Scott I. Roberton đã kiểm tra lại mẫu da số hiệu 1927.12.1.93 bằng ba phương pháp: so sánh hình thái bên ngoài, phân tích cấu trúc lông dưới kính hiển vi và phân tích ADN.
Kết quả từ cả ba phương pháp đều chỉ về một kết luận: mẫu vật từng được gọi là cầy rái cá Lowe thực chất là một cá thể rái cá thường còn non, có tên khoa học Lutra lutra.
Đáng chú ý, phân tích trình tự bộ gen ty thể gần hoàn chỉnh cho thấy mẫu vật bí ẩn được xếp cùng nhóm với rái cá thường với mức hỗ trợ thống kê 100%. Điều này củng cố kết luận rằng sinh vật từng được mô tả là loài mới vào năm 1933 không phải là một loài cầy riêng biệt.
Theo nhóm nghiên cứu, tên khoa học Cynogale lowei cần được xếp đồng nghĩa với Lutra lutra. Nói cách khác, "cầy rái cá Lowe" không tồn tại như một loài động vật riêng biệt như giới khoa học từng tin trong nhiều thập kỷ.
Mẫu vật từng được gọi là cầy rái cá Lowe thực chất là một cá thể rái cá thường còn non, có tên khoa học Lutra lutra. (Ảnh: AZ Animals)
Phát hiện này cũng buộc giới bảo tồn phải thay đổi cách nhìn nhận. Nhóm tác giả đề nghị các chuyên gia, tổ chức tài trợ và những người làm công tác bảo tồn không tiếp tục coi cầy rái cá Lowe là đối tượng ưu tiên, nhằm tránh phân tán nguồn lực vốn rất hạn chế dành cho những loài thực sự đang bị đe dọa ngoài tự nhiên.
Câu chuyện về loài động vật từng được ghi nhận ở độ cao khoảng 152m tại Bắc Kạn vì thế có kết thúc hoàn toàn khác với những trường hợp tuyệt chủng thông thường. Đây không phải là hành trình đi tìm một loài đã biến mất, mà là hành trình giải mã một nhầm lẫn khoa học kéo dài gần 100 năm.
Dù vậy, phát hiện này không làm giảm đi giá trị đa dạng sinh học của Bắc Kạn hay vùng hồ Ba Bể, nơi từng được các tài liệu phổ biến gắn với tên gọi cầy rái cá. Trái lại, câu chuyện cho thấy trong bảo tồn thiên nhiên, việc xác định chính xác danh tính loài cũng quan trọng không kém nỗ lực bảo vệ chúng.
Từ một mẫu da duy nhất đến kết quả ADN làm thay đổi cách giới khoa học nhìn nhận về cả một "loài động vật quý hiếm", bí ẩn cầy rái cá Lowe là lời nhắc rằng thiên nhiên vẫn còn nhiều câu hỏi cần được giải đáp bằng bằng chứng thận trọng và nghiên cứu nghiêm túc.
Nguyệt Phạm (Theo Academia, RG, Báo Nghệ An)
