Loài động vật quý hiếm bất ngờ tái xuất ở Việt Nam, giới khoa học khẩn cấp bảo tồn: Còn dưới 50 cá thể

Loài động vật quý hiếm tái xuất sau nhiều thập kỷ

Loài động vật đang được giới bảo tồn đặc biệt chú ý là hươu xạ Cao Bằng, hay còn được nhắc đến với tên gọi hươu xạ Việt Nam. Đây là một trong những loài thú có vú bí ẩn, hiếm gặp và khó quan sát nhất tại các vùng núi đá vôi phía Bắc nước ta.

Theo Tổ chức bảo vệ môi trường Fauna & Flora, sau nhiều thập kỷ vắng bóng trong các ghi nhận tại Cao Bằng, hươu xạ đã bất ngờ được camera bẫy ảnh ghi lại vào năm 2025. Phát hiện này được đánh giá là tín hiệu quan trọng, bởi nó xác nhận loài vẫn còn tồn tại trong tự nhiên tại khu vực từng được cho là rất khó tìm thấy dấu vết của chúng.

Trước đó, các ghi nhận về hươu xạ tại Việt Nam rất ít ỏi. Loài này từng được phát hiện ở một số khu vực thuộc miền núi phía Bắc như Lạng Sơn, Cao Bằng và Bắc Kạn cũ, nay thuộc Thái Nguyên. Tuy nhiên, do tập tính sống ẩn dật, kiếm ăn chủ yếu về đêm và thường di chuyển trong sinh cảnh rừng núi đá vôi hiểm trở, việc quan sát trực tiếp hươu xạ gần như là điều hiếm hoi.

Điều khiến các nhà khoa học lo ngại là số lượng hươu xạ tại Việt Nam hiện được ước tính còn dưới 50 cá thể, theo dữ liệu gần nhất vào năm 2023. Đây không phải là con số kiểm kê toàn quốc tuyệt đối, nhưng là một trong những ước tính đáng chú ý nhất hiện nay về tình trạng nguy cấp của loài động vật này.

Cặp răng nanh như kiếm nhưng tính cách nhút nhát

Nếu nhìn thoáng qua, hươu xạ có vóc dáng khá nhỏ nhắn, phần nào gợi liên tưởng đến cheo cheo nhưng lớn hơn. Cá thể trưởng thành tại Việt Nam thường chỉ nặng khoảng 15 kg. Chúng có mõm tròn, đầu dài, tai lớn, đuôi ngắn và đặc biệt là hoàn toàn không có gạc.

Điểm nổi bật nhất ở con đực chính là cặp răng nanh hàm trên phát triển dài, cong xuống và nhô ra khỏi miệng như hai lưỡi kiếm nhỏ. Chính đặc điểm này khiến nhiều người dễ lầm tưởng hươu xạ là loài hung dữ. Trên thực tế, chúng là động vật ăn thực vật, rất nhút nhát và thường tránh xa con người.

Cặp răng nanh này không dùng để săn mồi mà chủ yếu phục vụ việc cạnh tranh giữa các con đực trong mùa sinh sản. Bên cạnh đó, hươu xạ đực còn có tuyến xạ nằm ở vùng bụng, tiết ra chất xạ hương đặc trưng. Chính đặc điểm sinh học này từng khiến loài bị săn lùng ráo riết trong nhiều năm.

Hươu xạ có thân hình thanh mảnh, chân cao và thon. Chân sau dài hơn chân trước khiến dáng đứng của chúng có phần đặc biệt, phần lưng hơi gồ lên. Bộ lông dày, thô nhẹ, có màu nâu xám xen vàng nhạt, giúp chúng ngụy trang tốt trong môi trường rừng núi đá vôi lạnh và ẩm.

Thức ăn của hươu xạ chủ yếu gồm lá non, quả rừng, rêu, nấm và một số loài thực vật trong rừng. Chúng thường hoạt động về đêm, sống đơn độc, chỉ kết đôi trong giai đoạn sinh sản. Mỗi năm, hươu xạ thường sinh rất ít con, phổ biến chỉ một con mỗi lứa, khiến tốc độ phục hồi quần thể trong tự nhiên diễn ra rất chậm.

Vì sao hươu xạ cần được bảo vệ khẩn cấp?

Sự tái xuất của hươu xạ qua bẫy ảnh là tin vui với giới bảo tồn, nhưng cũng đồng thời cho thấy tình trạng của loài vẫn vô cùng mong manh. Với quy mô quần thể được ước tính dưới 50 cá thể tại Việt Nam, chỉ một biến động nhỏ về săn bắt, mất sinh cảnh hoặc suy giảm khả năng sinh sản cũng có thể đẩy loài đến gần hơn nguy cơ biến mất.

Mối đe dọa lớn nhất với hươu xạ là săn bắt trái phép. Do xạ hương từng được sử dụng trong y học cổ truyền và công nghiệp hương liệu, con đực trở thành mục tiêu săn lùng. Bên cạnh đó, các loại bẫy dây trong rừng cũng là hiểm họa âm thầm với nhiều loài thú hoang dã, trong đó có hươu xạ.

Ngoài săn bắt, môi trường sống của hươu xạ cũng bị thu hẹp bởi khai thác đá vôi, chặt phá rừng và mở rộng đất canh tác. Khi sinh cảnh bị chia cắt, các cá thể còn lại khó tìm bạn tình, khó di chuyển và khó duy trì quần thể ổn định.

Hiện các tổ chức bảo tồn đang tiếp tục mở rộng hệ thống bẫy ảnh, phối hợp với kiểm lâm và cộng đồng địa phương để xác định khu vực phân bố của hươu xạ. Những dữ liệu này có ý nghĩa quan trọng trong việc ước tính số lượng cá thể, bảo vệ sinh cảnh và xây dựng kế hoạch phục hồi lâu dài.

Việc hươu xạ Cao Bằng xuất hiện trở lại sau nhiều thập kỷ không chỉ là một phát hiện quý giá, mà còn là lời nhắc về sự mong manh của các loài thú hoang dã ít được biết đến. Với một loài động vật chỉ còn dưới 50 cá thể ở Việt Nam, mỗi ghi nhận mới đều mang theo hy vọng, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cấp bách hơn về bảo vệ rừng, kiểm soát săn bắt và giữ lại những khoảng sống cuối cùng cho chúng trong tự nhiên.

Nguyệt Phạm (Theo Fauna-flora, NBCA, SD)