Loại gỗ quý hiếm chỉ được ghi nhận ở Việt Nam và Trung Quốc
Đó là loại gỗ có tên bách vàng Việt Nam. Nó có tên khoa học là Xanthocyparis vietnamensis, còn được gọi là hoàng đàn vàng Việt Nam, là một trong những loài cây lá kim đặc biệt hiếm trên thế giới. Điểm khiến loài cây này gây chú ý không chỉ nằm ở giá trị gỗ, mà còn ở phạm vi phân bố vô cùng hẹp: đến nay, bách vàng Việt Nam chỉ được ghi nhận tại Việt Nam và một khu vực rất nhỏ ở Trung Quốc.
Theo Threatened Conifers of the World, loài cây này được phát hiện tại tỉnh Hà Giang, sau đó các khảo sát tiếp tục ghi nhận thêm những quần thể nhỏ ở Bắc Mê, Cao Bằng, Tuyên Quang và tại Khu bảo tồn thiên nhiên Mulun, Quảng Tây, Trung Quốc. Dù được biết đến ở hai quốc gia, số lượng cá thể ngoài tự nhiên của bách vàng vẫn rất hạn chế.
Ẩn mình trên những vách núi đá vôi dựng đứng, loại gỗ này được xem là một trong những "báu vật" đặc biệt của tự nhiên. (Ảnh: Dân Việt)
Một số nguồn bảo tồn quốc tế ước tính số lượng cây ngoài tự nhiên của loài này chỉ trong khoảng vài trăm đến xấp xỉ 1.000 cá thể. Trong đó, Việt Nam được xem là nơi có quần thể quan trọng nhất. Chính vì vậy, con số "khoảng 1.000 cây" không phải là dấu hiệu của sự dồi dào, mà ngược lại cho thấy mức độ mong manh của một loài cây quý hiếm đang cần được bảo vệ nghiêm ngặt.
Điều đặc biệt là bách vàng Việt Nam được khoa học thế giới biết đến khá muộn. Mãi đến cuối thế kỷ 20, loài cây này mới được phát hiện tại vùng núi đá vôi phía Bắc Việt Nam. Sự xuất hiện của nó cho thấy hệ sinh thái núi đá vôi Việt Nam vẫn còn ẩn chứa nhiều giá trị sinh học đặc biệt, trong đó có những loài thực vật quý hiếm mang ý nghĩa bảo tồn toàn cầu.
Gỗ thơm, mọc nơi hiểm trở và từng bị săn lùng
Bách vàng Việt Nam là loài cây thân gỗ nhỏ đến trung bình, thường cao khoảng 10-15m. Cây có thân tròn, vỏ màu nâu đỏ đến nâu xám, tán nhỏ và thường mọc ở những khu vực núi đá vôi có địa hình rất khó tiếp cận.
Không giống nhiều loài cây rừng phân bố ở các khu vực đất thấp, bách vàng chủ yếu xuất hiện ở phần cao nhất của các khối núi đá vôi. Tại Việt Nam, loài cây này thường được ghi nhận ở độ cao khoảng 1.000-1.600m so với mực nước biển. Cây có thể bám rễ trên các vách đá dựng đứng, nơi đất mỏng, điều kiện sống khắc nghiệt và sinh cảnh bị chia cắt mạnh.
Bách vàng Việt Nam là loài cây thân gỗ nhỏ đến trung bình, thường cao khoảng 10-15m. (Ảnh: Dân Việt)
Chính môi trường sống đặc biệt ấy khiến bách vàng Việt Nam càng trở nên bí ẩn. Giữa những vách đá vôi cheo leo, loài cây này vẫn sinh trưởng, tạo nên hình ảnh vừa kỳ lạ vừa quý giá của hệ thực vật vùng núi phía Bắc. Tuy nhiên, cũng chính địa hình hiểm trở không đủ để bảo vệ loài cây này trước nguy cơ bị khai thác.
Gỗ bách vàng có màu nâu vàng, thớ mịn, cứng chắc và tỏa mùi thơm đặc trưng. Trong quá khứ, loại gỗ này từng được sử dụng ở địa phương để làm nhà, đóng đồ nội thất hoặc chế tác vật dụng. Với đặc tính gỗ đẹp, thơm và bền, bách vàng trở thành mục tiêu của hoạt động khai thác chọn lọc.
Vấn đề nằm ở chỗ, với một loài cây có số lượng cá thể ít, tốc độ sinh trưởng chậm và vùng phân bố hẹp, mỗi cây trưởng thành bị chặt hạ đều có thể khiến khả năng phục hồi của quần thể suy giảm nghiêm trọng. Không chỉ mất đi cá thể lớn, hoạt động khai thác còn làm giảm cơ hội tái sinh tự nhiên và thu hẹp nguồn gen vốn đã rất hạn chế.
Giới khoa học tìm cách "cứu" loài cây quý
Theo Threatened Conifers of the World, bách vàng Việt Nam từng được đánh giá ở mức Cực kỳ nguy cấp khi chỉ được biết đến ở một địa điểm có diện tích cư trú rất nhỏ. Sau khi các khảo sát ghi nhận thêm một số quần thể mới, tình trạng toàn cầu của loài này được điều chỉnh xuống mức Nguy cấp. Dù vậy, điều này không có nghĩa bách vàng đã an toàn.
Mối đe dọa trực tiếp nhất đối với loài cây này vẫn là khai thác chọn lọc. Ngoài ra, bách vàng còn chịu tác động từ cháy rừng, biến đổi sinh cảnh và áp lực từ các hoạt động của con người ở vùng núi đá vôi. Với các quần thể nhỏ, phân tán và số lượng cá thể trưởng thành hạn chế, bất kỳ biến động nào cũng có thể để lại hậu quả lớn.
Bách vàng Việt Nam từng được đánh giá ở mức Cực kỳ nguy cấp khi chỉ được biết đến ở một địa điểm có diện tích cư trú rất nhỏ. (Ảnh: Dân Việt)
Tại Việt Nam, bách vàng đã được đưa vào Nhóm IA trong danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP. Đây là nhóm gồm các loài bị đe dọa tuyệt chủng, bị nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại. Điều này cho thấy loài cây không chỉ quý về giá trị gỗ, mà còn có ý nghĩa đặc biệt về bảo tồn đa dạng sinh học.
Đáng chú ý, các nhà khoa học Việt Nam đã triển khai nghiên cứu bảo tồn và phát triển nguồn gen bách vàng tại một số tỉnh miền núi phía Bắc. Theo Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, các hướng nghiên cứu bao gồm đánh giá đặc điểm lâm học, sinh học, đa dạng di truyền, chọn cây mẹ, nghiên cứu kỹ thuật nhân giống, xây dựng vườn sưu tập giống và mô hình trồng rừng bách vàng.
Những nỗ lực này cho thấy việc "cứu" bách vàng không chỉ là bảo vệ những cây còn sót lại trong rừng tự nhiên. Đó còn là cuộc chạy đua nhằm giữ lại một nguồn gen quý, tìm cách nhân giống, phục hồi và tạo nền tảng để loài cây này có cơ hội tồn tại lâu dài hơn trong tương lai.
Với một loài cây chỉ được ghi nhận ở hai quốc gia, lại chủ yếu bám trụ trên các vách đá vôi hiểm trở, mỗi cá thể bách vàng ngoài tự nhiên đều mang giá trị đặc biệt. Nó không chỉ là một loại gỗ quý, mà còn là dấu tích của một hệ sinh thái cổ xưa và độc đáo. Một khi biến mất, "báu vật" ấy sẽ không thể được thay thế bằng bất kỳ giá trị vật chất nào.
Nguyệt Phạm (Theo VAFS, Researchgate, IUCN)
