Từng là cây mọc hoang, ít người biết đến, khoai trời nay được giới nghiên cứu đánh giá cao về dược tính, còn người tiêu dùng tìm mua vì giá trị dinh dưỡng nếu được chế biến đúng cách.
Khoai trời còn được gọi bằng nhiều tên dân gian như củ dại, hoàng dược, mác cao - mác múc (người Tày), ly cam bua (người H’Mông). Tên khoa học của loài này là Dioscorea bulbifera L., thuộc họ Củ nâu (Dioscoreaceae).
Điểm đặc biệt của khoai trời là củ không chỉ nằm dưới đất (thân rễ) mà còn mọc trên thân, cành dây leo, kích thước nhỏ, hình tròn hoặc bầu dục, trông giống khoai tây thu nhỏ. Cây leo bằng thân quấn, ưa sáng, ưa ẩm, thường mọc ven rừng, bờ suối, nương rẫy và tái sinh rất tốt bằng hạt hoặc các “dái củ” rơi xuống đất.
Khoai trời là một trong những loài có vùng phân bố rộng nhất trong chi Dioscorea, xuất hiện ở hầu khắp các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới trên thế giới. Tại Đông Nam Á, loài này có mức độ đa dạng cao, trong đó Việt Nam chủ yếu gặp Dioscorea bulbifera var. bulbifera – loại có vị chát, nếu ăn sống hoặc chế biến không kỹ có thể gây nôn.
Ở nước ta, khoai trời mọc rải rác từ vùng núi cao khoảng 1.600m đến trung du và đồng bằng, ghi nhận tại nhiều địa phương như: Lai Châu, Lào Cai, Hà Giang (cũ), Cao Bằng, Lạng Sơn, Sơn La, Điện Biên, Ba Vì (Hà Nội) cho tới Tây Nguyên và một số tỉnh Nam Trung Bộ, Nam Bộ.
Giá trị dược liệu cao nhưng phải dùng đúng cách
Theo y học cổ truyền, thân rễ và dái củ khoai trời là bộ phận được sử dụng làm thuốc. Củ khoai trời có vị đắng, tính bình, công năng giáng hỏa, lương huyết, tiêu bướu, song cũng có thể gây buồn nôn nếu dùng sai cách. Cây mọc hoang thường có độc tính mạnh hơn so với cây trồng.
Nghiên cứu hiện đại cho thấy khoai trời chứa nhiều hợp chất sinh học như diosbulbin A, B, một số glycosid, cùng albuminoid, chất béo và carbohydrate. Các nghiên cứu dược lý ghi nhận tác dụng kháng khuẩn, kích thích thực bào, hỗ trợ ức chế sự phát triển của một số dòng tế bào ung thư trong điều kiện thí nghiệm. Tuy nhiên, một số phân đoạn chiết từ thân rễ cũng được chứng minh có khả năng gây độc gan, vì vậy không được sử dụng tùy tiện.
Trong dân gian và y học cổ truyền, khoai trời được dùng để chữa ho ra máu, chảy máu cam, bướu cổ, sưng tuyến giáp, viêm hạch bạch huyết, viêm dạ dày – ruột… với liều lượng kiểm soát. Ngoài ra, củ tươi còn được dùng ngoài để đắp chỗ sưng tấy, mụn nhọt, côn trùng hoặc rắn cắn.
Đáng lưu ý, củ khoai trời có độc, nhưng nếu gọt sạch vỏ, ngâm nước nhiều lần (nước gạo hoặc nước tro bếp) và luộc kỹ, độc tố sẽ được loại bỏ, có thể sử dụng làm thực phẩm tương tự các loại khoai khác.
Ngày nay, khoai trời không chỉ được biết đến như một cây thuốc mà còn được nhiều người tìm mua nhờ giá trị dinh dưỡng bổ dưỡng, VOV thông tin. Theo quan niệm Đông y, khoai trời có tác dụng bổ tỳ, hỗ trợ tiêu hóa, phù hợp với người có hệ tiêu hóa yếu, nhất là trong mùa lạnh.
Các chuyên gia khuyến cáo người dùng không tự ý sử dụng làm thuốc, đặc biệt là dùng kéo dài hoặc liều cao, mà cần tham khảo ý kiến thầy thuốc chuyên môn.
Khoai trời đang dần được nhìn nhận là nguồn dược liệu quý, đồng thời là thực phẩm tiềm năng nếu được khai thác, sử dụng đúng cách và an toàn.
Minh Khang
