Lời tiên tri của Đặng Tiểu Bình
Theo The New York Times, vào tháng 4/1964, các nhà địa chất Trung Quốc phát hiện mỏ khoáng sản này còn chứa trữ lượng đất hiếm lớn nhất thế giới. Đất hiếm là nhóm gồm 17 kim loại, về sau trở thành một phần then chốt của nền kinh tế toàn cầu. Khi đó, ông Đặng Tiểu Bình đã trực tiếp đến thị sát mỏ khoáng sản khổng lồ này.
“Chúng ta cần phát triển ngành công nghiệp thép, và chúng ta cũng cần phát triển các nguyên tố đất hiếm,” ông Đặng Tiểu Bình nói. Hơn một thập kỷ sau, ông trở thành nhà lãnh đạo cao nhất của Trung Quốc.
Các kim loại đất hiếm và nam châm được sản xuất từ chúng được sử dụng rộng rãi trong cả lĩnh vực quân sự lẫn dân sự, từ ô tô cho tới máy bay chiến đấu. Vị thế là nhà cung cấp chủ chốt mang lại cho Trung Quốc lợi thế sản xuất đáng kể, cho phép nước này thống trị nhiều công nghệ năng lượng sạch như xe điện và tua-bin gió. Các tập đoàn toàn cầu phụ thuộc lớn vào nguồn nam châm xuất khẩu từ Trung Quốc.
Vị trí trung tâm của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng đất hiếm không phải là điều ngẫu nhiên. Đó là kết quả của nhiều thập kỷ lập kế hoạch và xây dựng.
Ngay từ đầu những năm 1970, Trung Quốc đã khởi động một dự án nghiên cứu ít được biết đến nhằm khám phá tiềm năng ứng dụng quân sự của các nguyên tố đất hiếm. Trong các thập niên 1980 và 1990, hai nhà lãnh đạo là Đặng Tiểu Bình và Ôn Gia Bảo tiếp tục thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển của ngành công nghiệp này.
Ôn Gia Bảo, một nhà địa chất học, giữ chức Thủ tướng Trung Quốc giai đoạn 2003–2013. Dưới sự lãnh đạo của ông, một mạng lưới sản xuất đất hiếm vốn phân tán, chủ yếu gồm các doanh nghiệp tư nhân, đã được hợp nhất thành một lĩnh vực do nhà nước kiểm soát chặt chẽ.
Năm 2019, sau bảy năm nắm quyền lãnh đạo cao nhất, ông Tập Cận Bình gọi đất hiếm là “một nguồn tài nguyên chiến lược quan trọng”. Những diễn biến trong năm sau đó cho thấy Trung Quốc sẵn sàng sử dụng đất hiếm như một công cụ kiểm soát chuỗi cung ứng toàn cầu và như một vũ khí trong cuộc chiến thương mại với Mỹ.
Vào tháng 4 và tháng 10 năm ngoái, Trung Quốc hai lần áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu mới nhằm hạn chế nguồn cung đất hiếm và nam châm đất hiếm, buộc Tổng thống Mỹ Donald Trump phải nhượng bộ về thuế quan.
Kể từ lệnh cấm vận dầu mỏ của các nước Ả Rập cuối năm 1973 và đầu năm 1974, Mỹ chưa từng đối mặt với sự gián đoạn nghiêm trọng tương tự đối với nguồn cung khoáng sản chiến lược. Lệnh cấm vận dầu mỏ khi đó ảnh hưởng tới khoảng một phần ba nguồn cung dầu toàn cầu, trong khi hiện nay Trung Quốc chiếm tới 90% sản lượng đất hiếm và nam châm đất hiếm của thế giới.
Theo Nicholas Mulder, học giả Đại học Cornell chuyên nghiên cứu lịch sử các lệnh cấm vận và trừng phạt, những động thái của Trung Quốc trong lĩnh vực đất hiếm “chắc chắn là một bước ngoặt lớn trong lịch sử địa kinh tế và lịch sử quan hệ quốc tế”.
Trung Quốc dẫn đầu trong lĩnh vực đất hiếm
Các nguyên tố đất hiếm cực kỳ khó tinh chế. Thuật ngữ “đất hiếm” không xuất phát từ sự khan hiếm của chúng, mà từ việc tách riêng từng nguyên tố là một thách thức hóa học vô cùng phức tạp.
Trong Kế hoạch 5 năm giai đoạn 1981–1985 do ông Đặng Tiểu Bình soạn thảo, Trung Quốc xác định cần “tăng cường sản xuất kim loại đất hiếm và kim loại quý hiếm”. Suốt những năm 1980, hơn 100 nhà máy luyện kim đất hiếm được xây dựng tại các thị trấn và làng mạc trên khắp cả nước, phần lớn là doanh nghiệp nhà nước, với rất ít hệ thống kiểm soát ô nhiễm. Đến năm 1986, Trung Quốc đã trở thành nhà sản xuất đất hiếm lớn nhất thế giới.
Ở giai đoạn đó, đất hiếm chủ yếu được sử dụng trong các ngành sản xuất tương đối thấp, như tăng độ cứng của thép, lọc dầu và đánh bóng thủy tinh.
Trong khi đó, tại các phòng thí nghiệm ở Michigan (Mỹ) và Nhật Bản, các kỹ sư bắt đầu nghiên cứu công nghệ tạo ra nam châm siêu mạnh từ kim loại đất hiếm. Những vật liệu này dần trở thành nền tảng của sản xuất công nghệ cao, góp phần định hình thế giới hiện đại với máy tính, điện thoại thông minh và ô tô.
Năm 1983, các kỹ sư của General Motors và Sumitomo Special Metals gần như đồng thời công bố đã phát triển thành công nam châm đất hiếm hiệu suất cao. Những nam châm này nhanh chóng được ứng dụng trong động cơ điện của ngành ô tô và nhiều lĩnh vực khác.
Khi đó, Trung Quốc chưa có công nghệ chế tạo nam châm đất hiếm và phải nhập khẩu từ Mỹ. Tuy nhiên, General Motors dần rút lui khỏi lĩnh vực này, và Trung Quốc bước vào cuộc cạnh tranh.
Ban đầu, General Motors thành lập công ty con sản xuất nam châm có lãi là Magnequench Magnets, đặt tại Indiana. Một thập kỷ sau, GM quyết định ngừng tự sản xuất nhiều linh kiện ô tô. Năm 1995, Magnequench được bán cho một nhóm nhà đầu tư, trong đó có hai công ty Trung Quốc.
Từ năm 2001, Magnequench bắt đầu chuyển các cơ sở sản xuất sang Thiên Tân và Ninh Ba, và đến năm 2004 thì đóng cửa hoàn toàn nhà máy tại Valparaiso, Indiana. Động thái này giúp Trung Quốc tiếp cận và làm chủ công nghệ sản xuất nam châm đất hiếm. Năm 2005, Magnequench được mua lại bởi Neo Performance Materials, một công ty Canada hoạt động chủ yếu tại Trung Quốc.
Sự gia tăng sản xuất nam châm đồng thời làm trầm trọng thêm vấn đề ô nhiễm môi trường do khai thác đất hiếm. Một nhà máy lọc đất hiếm tại Bao Đầu từng xả lượng lớn chất thải phóng xạ vào khu chứa chất thải, đe dọa hệ sinh thái lưu vực sông Hoàng Hà.
Từ năm 2006, Thủ tướng Ôn Gia Bảo áp dụng cơ chế hạn ngạch xuất khẩu đất hiếm hằng năm, nhằm thu hẹp quy mô chế biến và ngăn chặn ô nhiễm lan rộng. Các chương trình khắc phục môi trường được triển khai tại Bao Đầu, đồng thời chính phủ siết chặt quản lý, hợp nhất các doanh nghiệp đất hiếm thành các tập đoàn nhà nước.
Chiến lược dài hạn của Trung Quốc
Song song với đó, Trung Quốc theo đuổi chiến lược dài hạn dựa trên giáo dục và nghiên cứu khoa học. Hiện nay, nước này đào tạo được số lượng kỹ thuật viên và nhà nghiên cứu đất hiếm nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác, với 39 trường đại học giảng dạy các chuyên ngành liên quan.
Những chương trình đào tạo như vậy hầu như không tồn tại ở Mỹ hay châu Âu. Ngay cả Đại học bang Iowa, nơi từng đào tạo nhiều thế hệ kỹ sư đất hiếm của Mỹ, cũng đã không còn mở các khóa học này trong nhiều năm gần đây và hiện chỉ có một nghiên cứu sinh theo đuổi đề tài liên quan. Trường dự kiến sẽ mở lại các khóa học trong năm tới.
Hàng trăm nhà khoa học Trung Quốc đang tập trung nghiên cứu công nghệ đất hiếm. Tại Vô Tích, gần Thượng Hải, sau bảy năm thử nghiệm, các kỹ thuật viên tại một nhà máy tinh chế đã tinh luyện thành công dysprosium với độ tinh khiết cực cao. Hiện nay, đây là nguồn cung duy nhất trên thế giới của nguyên tố này. Dysprosium được sử dụng để sản xuất tụ điện – linh kiện nhỏ điều chỉnh dòng điện – và những tụ điện này có mặt trong chip AI Blackwell của Nvidia.
Cho đến năm 2025, nhà máy ở Vô Tích vẫn do Neo Performance Materials nắm cổ phần chi phối. Tuy nhiên, ngày 1/4/2025, một doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc đã mua lại phần lớn cổ phần. Ba ngày sau, chính phủ Trung Quốc tuyên bố đình chỉ xuất khẩu dysprosium cùng sáu loại vật liệu đất hiếm khác sang Mỹ và các đồng minh.
Quyết tâm bảo vệ vị thế công nghệ, Trung Quốc đình chỉ xuất khẩu hầu hết thiết bị chế biến đất hiếm và thu giữ hộ chiếu của các kỹ thuật viên, nhằm ngăn chặn việc rò rỉ công nghệ cốt lõi ra nước ngoài.
Cuối tháng 11, một phóng viên của New York Times đến thăm nhà máy tinh chế đất hiếm tại Vô Tích. Trước cổng là một tấm biển thép sáng bóng mang dòng chữ cảnh báo: “Đơn vị bảo mật trọng yếu”.
An An (Theo NYT)
