Tâm điểm của sự đứt gãy là Rasuwagadhi - Gyirong, cửa ngõ nối Nepal với Tây Tạng. Đây không chỉ là tuyến giao thương quan trọng mà còn nằm trên hành trình từ Kathmandu tới núi Kailash và hồ Manasarovar, hai địa điểm linh thiêng thu hút người hành hương từ nhiều quốc gia.
Con đường hơn 260 năm giữa hai miền Himalaya
Theo thống kê ban đầu của Cơ quan Du lịch Nepal, 403 du khách, gồm 62 người Nepal và 341 người nước ngoài, được báo mất liên lạc sau trận lũ trên sông Bhote Koshi. Những người này đã đi về hướng Gosaikunda và Kailash Mansarovar thông qua các công ty du lịch. Danh sách gồm công dân của hơn 25 quốc gia.
Con số trên được công bố trong ngày 26/8 và có thể tiếp tục thay đổi khi cơ quan chức năng xác minh từng trường hợp. “Mất liên lạc” cũng chưa đồng nghĩa họ đã gặp nạn, bởi điện, mạng viễn thông và giao thông tại nhiều khu vực đều bị gián đoạn.
Trước khi những đoàn xe tải xuất hiện trên đường núi Bhote Koshi, thương nhân Nepal đã dùng lừa và ngựa thồ chở gạo cùng các loại ngũ cốc vượt dãy Himalaya tới Gyirong. Tại đây, hàng hóa được đổi lấy muối và len từ Tây Tạng. Muối sau đó tiếp tục được vận chuyển xuống vùng trung du Nepal và xa hơn về phía Ấn Độ.
Theo Times of India, hành lang Rasuwagadhi đã giữ vai trò là một trong những tuyến xuyên Himalaya quan trọng nhất của Nepal trong hơn 260 năm. Không chỉ hàng hóa, con đường còn chứng kiến bước chân của thương nhân, người hành hương và quân đội qua nhiều thời kỳ lịch sử.
Các cộng đồng thương nhân Newar từng tới sinh sống tại những thị trấn buôn bán ở Tây Tạng, góp phần hình thành mạng lưới trao đổi không chỉ về hàng hóa mà còn về ngôn ngữ, tập quán, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng giữa hai phía dãy Himalaya.
Tuyến đường này cũng có ý nghĩa chiến lược đặc biệt. Năm 1744, lực lượng Gorkha chiếm Nuwakot, một phần nhằm kiểm soát hoạt động thương mại sinh lợi với Tây Tạng. Quân đội Nepal sau đó sử dụng hành lang này trong các cuộc tiến quân vào Tây Tạng năm 1788 và 1791. Đến năm 1792, lực lượng Trung Quốc và Tây Tạng phản công theo chính tuyến đường đó.
Năm 1855, Thủ tướng Jung Bahadur Rana cho xây pháo đài Rasuwagadhi ở khu vực biên giới trong quá trình chuẩn bị cho một chiến dịch quân sự khác. Công trình khoảng 171 năm tuổi này vẫn nằm cạnh cửa khẩu hải quan Rasuwagadhi – Gyirong hiện đại trước khi trận lũ xảy ra.
Sau năm 1950, những thay đổi chính trị và sự xuất hiện của đường dành cho xe cơ giới khiến nền kinh tế dựa vào các đoàn súc vật thồ hàng dần biến mất. Tuy nhiên, vai trò của hành lang không chấm dứt mà chỉ chuyển sang hình thức mới. Những bao gạo, muối và len được thay bằng container chở điện tử, quần áo, giày dép, máy móc và xe điện.
Tuyến đường tới núi thiêng bị chặn đứng, cây cầu từng chở muối, len và gạo bị cuốn mất
Rasuwagadhi - Gyirong còn là một trong những tuyến đường bộ kết nối Kathmandu với núi Kailash và hồ Manasarovar ở Tây Tạng. Hành trình thường đi qua Syapru Besi, Timure, cửa khẩu Rasuwagadhi rồi tiếp tục từ Gyirong về phía cao nguyên Tây Tạng.
Núi Kailash được xem là địa điểm linh thiêng của Hindu giáo, Phật giáo, Kỳ Na giáo và đạo Bon. Trong Hindu giáo, ngọn núi gắn với thần Shiva. Với Phật tử Tây Tạng, Kailash được gọi là Kang Rinpoche, có nghĩa là “viên ngọc tuyết quý giá”. Các tín đồ thường không chinh phục đỉnh núi mà thực hiện hành trình đi bộ vòng quanh chân núi như một nghi thức tâm linh.
Hồ Manasarovar nằm gần Kailash cũng là điểm đến quan trọng trong hành trình. Mỗi năm, nhiều đoàn hành hương quốc tế tới khu vực này bằng đường bộ qua Nepal, đặc biệt trong những tháng thời tiết thuận lợi.
Trong số 403 du khách được báo mất liên lạc theo thống kê ban đầu, người Ấn Độ chiếm nhóm đông nhất với 133 trường hợp. Danh sách còn có 47 người Mỹ, 34 người Australia, 33 người Anh, 24 người Canada, 19 người Malaysia, cùng công dân Ukraine, Singapore, Nam Phi, New Zealand, Nhật Bản, Đức, Pháp, Nga, Tây Ban Nha, Ireland và Hà Lan.
Cơ quan Du lịch Nepal cho biết các du khách mất liên lạc đi về hai hướng: Gosaikunda và Kailash Mansarovar. Vì vậy, chưa thể khẳng định toàn bộ họ đều là người hành hương tới núi Kailash. Tuy nhiên, sự hiện diện của nhiều đoàn du lịch quốc tế cho thấy mức độ quan trọng của hành lang này đối với hoạt động hành hương và du lịch tâm linh xuyên biên giới.
Dòng lũ đã gây thiệt hại nghiêm trọng tại Timure và Syapru Besi, phá hủy khu dân cư, đồn cảnh sát, cơ quan hải quan cùng nhiều tuyến đường và cây cầu dẫn tới cửa khẩu Rasuwagadhi. Khi các điểm nối này bị tàn phá, hành trình từ Kathmandu tới vùng đất thiêng ở Tây Tạng gần như bị chặn đứng.
Một trong những thiệt hại mang tính biểu tượng nhất là cầu Hữu nghị bắc qua sông Lhende Khola/Bhote Koshi. Cây cầu nối trực tiếp khu vực Rasuwagadhi của Nepal với Gyirong bên phía Tây Tạng.
Công trình từng được xây dựng lại sau trận động đất năm 2015 và tiếp tục sửa chữa sau trận lũ năm 2025. Tuy nhiên, trong thảm họa mới nhất, các mố đỡ của cầu bị dòng nước phá hủy chỉ trong thời gian rất ngắn, làm đứt kết nối vật lý tại biên giới Nepal - Trung Quốc.
Đây cũng chính là nơi hàng trăm năm trước, muối và len từ Tây Tạng được đưa xuống Nepal, còn gạo cùng ngũ cốc đi theo chiều ngược lại. Việc cây cầu bị phá hủy vì thế không đơn thuần là mất đi một hạng mục giao thông, mà là sự đứt gãy của tuyến đường đã định hình hoạt động trao đổi giữa hai phía Himalaya qua nhiều thế hệ.
Times of India cho biết hàng trăm container dài khoảng 40 feet đậu dọc bờ sông tại Timure đã bị nước lũ cuốn đi. Những khối kim loại khổng lồ trở thành vật thể va đập, đâm vào trụ cầu, nền đường và tháp truyền tải điện, khiến sức tàn phá tăng thêm.
Trước thảm họa, Rasuwagadhi còn trở thành cửa ngõ quan trọng cho làn sóng xe điện tại Nepal. Trong năm tài chính 2025-2026, hơn 6.500 ôtô điện, xe jeep, xe van và xe buýt nhỏ từ Trung Quốc đã nhập vào Nepal qua cửa khẩu này. Sự tập trung của phương tiện và container tại thung lũng hẹp vừa cho thấy vai trò kinh tế của hành lang, vừa khiến thiệt hại trở nên lớn hơn khi lũ xuất hiện.
Hiện chưa có báo cáo chính thức xác nhận mức độ hư hại đối với tu viện, tháp Phật giáo, tường đá khắc kinh hoặc các di tích khác trong vùng thiên tai. Vì vậy, tổn thất văn hóa có thể xác định rõ nhất lúc này nằm ở chính hành lang lịch sử và các hoạt động gắn với nó: giao thương xuyên núi, hành hương, di chuyển cộng đồng và sự kết nối lâu đời giữa Nepal với Tây Tạng.
Khi đường sá và cầu được xây dựng lại, hoạt động qua biên giới rồi có thể phục hồi. Nhưng việc một tuyến đường tồn tại hơn hai thế kỷ bị cắt đứt chỉ trong vài phút cho thấy thiên tai tại Himalaya không chỉ phá hủy cơ sở hạ tầng. Nó còn có thể làm gián đoạn những dòng chảy văn hóa, tâm linh và ký ức đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
Nguồn: Nepal News, The Times of India
Minh Ngọc
