Trưa 6/9, M-TP Entertainment phát đi thông báo chính thức về hướng xử lý vụ việc liên quan đến phân cảnh gây tranh cãi trong MV Come My Way của Sơn Tùng M-TP. Theo đó, công ty cho biết đã quyết định cập nhật lại phiên bản phát hành của MV bằng cách cắt bỏ hoàn toàn đoạn after-credit từng vướng nghi vấn có sự tương đồng với tác phẩm sắp đặt Tàn Chỉ của nghệ sĩ Lê Giang. Phía M-TP Entertainment khẳng định đây là quyết định được đưa ra trên tinh thần thiện chí, nhằm hạn chế những tranh luận không cần thiết và tạo điều kiện để các bên liên quan tiếp tục trao đổi trong sự tôn trọng lẫn nhau.
Come My Way phiên bản mới đã cắt phần after-credit, chỉ còn 3 phút 54 giây
Tuy nhiên, M-TP Entertainment cũng nhấn mạnh việc chỉnh sửa MV không đồng nghĩa với việc thừa nhận bất kỳ kết luận pháp lý nào. Công ty và Sơn Tùng M-TP khẳng định vẫn nhất quán với nguyên tắc tôn trọng quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ và các chuẩn mực nghề nghiệp trong hoạt động sáng tạo. Trong khi đó, câu chuyện tranh chấp bắt nguồn từ đầu tháng 6, khi nhiều ý kiến cho rằng phân cảnh after-credit trong MV Come My Way có những điểm tương đồng với tác phẩm Tàn Chỉ của nghệ sĩ Lê Giang. Sau đó, các đơn vị tham gia sản xuất MV lần lượt lên tiếng nhận thiếu sót, song nghệ sĩ Lê Giang cho biết không chấp nhận những lời xin lỗi được đưa ra.
Việc Sơn Tùng M-TP và M-TP Entertainment chủ động gỡ bỏ phân đoạn gây tranh cãi đang đặt ra nhiều câu hỏi về trách nhiệm pháp lý của các bên liên quan trong giai đoạn tiếp theo, cũng như hướng giải quyết tranh chấp nếu vụ việc tiếp tục được theo đuổi. Để có góc nhìn pháp lý về vấn đề này, chúng tôi đã trao đổi với luật sư Lê Quang Vinh, Luật sư đồng sáng lập kiêm Trưởng bộ phận Sở hữu trí tuệ (IP) tại Công ty Luật TNHH Bross & Cộng sự (Bross & Partners). Ông được biết đến là một trong những chuyên gia hàng đầu Việt Nam trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, có nhiều năm kinh nghiệm tư vấn, bảo vệ quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp và giải quyết các tranh chấp liên quan đến sở hữu trí tuệ.
Thưa luật sư, việc M-TP Entertainment cắt bỏ phân cảnh gây tranh cãi có làm giảm hoặc miễn trừ trách nhiệm pháp lý không? Nếu nghệ sĩ Lê Giang tiếp tục theo đuổi vụ việc, rủi ro pháp lý nào vẫn có thể phát sinh?
Việc M-TP Entertainment chủ động cập nhật MV và cắt bỏ phân cảnh gây tranh cãi là một động thái tích cực về quản trị rủi ro. Việc này có thể giúp hạn chế việc tiếp tục khai thác phân cảnh bị phản ánh, giảm thiệt hại phát sinh trong tương lai, giảm áp lực truyền thông và tạo điều kiện để các bên thương lượng.
Tuy nhiên, về nguyên tắc pháp lý, việc gỡ bỏ hoặc chỉnh sửa sau khi MV đã công bố không tự động làm mất đi trách nhiệm pháp lý đối với những gì đã xảy ra trước đó, nếu sau này cơ quan có thẩm quyền xác định có việc sử dụng phần được bảo hộ của tác phẩm mà không được phép. Nói ngắn gọn, cắt cảnh có thể giúp giảm rủi ro và hạn chế thiệt hại tiếp diễn, nhưng không đương nhiên là “miễn trách nhiệm”.
Ngược lại, cũng không nên hiểu việc cắt cảnh là sự thừa nhận chắc chắn rằng đã có hành vi xâm phạm quyền tác giả. Trong thực tế, nhiều chủ thể chọn gỡ bỏ hoặc chỉnh sửa nội dung đang bị tranh chấp để xử lý khủng hoảng, tránh tranh luận kéo dài và vẫn bảo lưu quan điểm pháp lý của mình.
Nếu nghệ sĩ Lê Giang tiếp tục theo đuổi vụ việc, các rủi ro pháp lý có thể phát sinh gồm: yêu cầu chấm dứt sử dụng các yếu tố bị cho là xâm phạm; yêu cầu gỡ bỏ các bản sao, video giới thiệu, hậu trường, poster hoặc nội dung quảng bá có chứa phân cảnh tranh chấp; yêu cầu xin lỗi, cải chính công khai nếu có căn cứ; yêu cầu bồi thường thiệt hại vật chất, tinh thần nếu chứng minh được; yêu cầu thanh toán khoản phí sử dụng giả định; hoặc yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xử lý hành chính nếu đáp ứng điều kiện pháp luật.
Tuy nhiên, để các yêu cầu này có cơ sở, bên yêu cầu vẫn phải chứng minh được ba vấn đề chính: tác phẩm của mình được pháp luật bảo hộ; phần bị sử dụng là phần thể hiện cụ thể được bảo hộ, không chỉ là ý tưởng, phong cách hoặc cảm hứng chung; và phân cảnh trong MV đã sử dụng phần đó ở mức đủ để bị coi là xâm phạm.
Vì vậy, cách nói thận trọng nhất hiện nay là: việc cắt cảnh có ý nghĩa trong quản trị rủi ro và thiện chí xử lý tranh chấp, nhưng không tự động xóa bỏ trách nhiệm nếu có vi phạm, cũng không tự động chứng minh rằng đã có vi phạm.
Từ thông tin công khai, vụ việc đang dừng ở mức tranh chấp về cảm hứng sáng tạo hay đã có dấu hiệu xâm phạm quyền tác giả đối với tác phẩm của nghệ sĩ Lê Giang? Những yếu tố nào quyết định kết luận cuối cùng?
Từ các thông tin công khai, vụ việc này không nên được nhìn đơn giản là “giống hay không giống”. Việc một đơn vị tham gia thiết kế bối cảnh thừa nhận có tham khảo tác phẩm Tàn Chỉ/Vestige of the Land là một tình tiết đáng chú ý. Nhưng “có tham khảo” không có nghĩa là tự động “có xâm phạm”.
Điểm mấu chốt là phải phân biệt giữa ý tưởng và cách thể hiện ý tưởng. Quyền tác giả không bảo hộ ý tưởng. Không ai có thể độc quyền ý tưởng về đình làng, ký ức văn hóa, cảm giác đổ nát, bề mặt vôi hóa hay một phong cách mỹ thuật nói chung. Đây là chất liệu sáng tạo mà nhiều người có thể cùng khai thác.
Nhưng nếu một nghệ sĩ đã lựa chọn, sắp đặt và định hình các yếu tố đó thành một không gian nghệ thuật cụ thể, có dấu ấn sáng tạo riêng, thì cách sắp đặt cụ thể đó có thể được pháp luật xem xét bảo hộ. Nói dễ hiểu, pháp luật không bảo hộ “ý tưởng về một không gian đổ nát”, nhưng có thể bảo hộ “cách tác giả tổ chức cột, mảng vỡ, phù điêu, bề mặt vật liệu, bố cục và nhịp nhìn trong một không gian cụ thể”.
Về loại hình bảo hộ, nếu đáp ứng điều kiện bảo hộ, Tàn Chỉ có thể được xem xét trong nhóm tác phẩm mỹ thuật dưới hình thức nghệ thuật sắp đặt hoặc hình thức nghệ thuật đương đại khác. Một số chi tiết có thể mang yếu tố điêu khắc, phù điêu hoặc tạo hình ba chiều, nhưng nếu nhìn toàn bộ tác phẩm như một chỉnh thể, điểm quan trọng là cách tổ chức nhiều yếu tố vật chất trong một không gian để tạo ra trải nghiệm thị giác và ý nghĩa tổng thể.
Trọng tâm pháp lý cũng không chỉ là MV có quay trực tiếp tác phẩm gốc hay không. Theo thông tin công khai, tranh cãi tập trung vào một bối cảnh được thiết kế và thi công cho MV, trong đó có các yếu tố bị cho là tương đồng với tác phẩm của nghệ sĩ Lê Giang. Vì vậy, câu hỏi đúng là: bối cảnh trong MV có sử dụng lại phần thể hiện cụ thể, có tính sáng tạo riêng của tác phẩm gốc hay không.
Nếu ê-kíp chỉ lấy cảm hứng, chất liệu văn hóa hoặc tinh thần thị giác chung rồi tạo ra một bối cảnh mới, độc lập, rủi ro xâm phạm quyền tác giả sẽ yếu. Ngược lại, nếu bối cảnh MV giữ lại hoặc biến đổi một phần đáng kể cách sắp đặt cụ thể của Tàn Chỉ, thì rủi ro pháp lý sẽ tăng đáng kể, vì khi đó vụ việc có thể chuyển sang câu hỏi về sao chép một phần tác phẩm hoặc tạo ra một phiên bản biến thể từ tác phẩm gốc mà chưa xin phép.
Kết luận cuối cùng sẽ phụ thuộc vào các yếu tố chính: tác phẩm Tàn Chỉ có được bảo hộ quyền tác giả hay không; phần nào của tác phẩm được bảo hộ; phần được cho là bị sử dụng là cách thể hiện cụ thể hay chỉ là ý tưởng, phong cách, chất liệu văn hóa chung; mức độ tương đồng giữa hai bên; ê-kíp MV đã tiếp cận tác phẩm gốc như thế nào; và hồ sơ sáng tạo của MV như bản định hướng, bảng tư liệu tham khảo, bản vẽ, tệp 3D, tài liệu thi công, trao đổi nội bộ, quy trình phê duyệt và nghiệm thu thể hiện điều gì.
Với một MV có mục đích thương mại rõ ràng và được công bố rộng rãi trên nền tảng số, các ngoại lệ tại Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ như nghiên cứu, giảng dạy, trích dẫn hoặc đưa tin thời sự về cơ bản không phải là hướng phòng vệ phù hợp.
Do đó, cách tiếp cận thận trọng là: vụ việc có dấu hiệu pháp lý đáng để xem xét nghiêm túc dưới góc độ quyền tác giả, nhưng chưa nên kết luận dứt khoát là xâm phạm nếu chưa có so sánh chuyên môn, hồ sơ chứng cứ đầy đủ hoặc kết luận của cơ quan có thẩm quyền.
Nếu xác định có hành vi xâm phạm quyền tác giả, trách nhiệm pháp lý sẽ được phân chia như thế nào giữa nghệ sĩ sở hữu MV, công ty quản lý, đơn vị sản xuất MV và ê-kíp thiết kế? Trong thực tiễn, các bên thường phải thực hiện nghĩa vụ gì để khắc phục hậu quả và giải quyết tranh chấp?
Nếu có kết luận xâm phạm, cần tách bạch hai lớp trách nhiệm: trách nhiệm với chủ thể quyền và trách nhiệm nội bộ giữa các bên tham gia sản xuất MV.
Với nghệ sĩ Lê Giang hoặc chủ thể quyền của tác phẩm, bên công bố, kiểm soát, khai thác hoặc hưởng lợi từ MV có thể nằm trong nhóm chủ thể bị yêu cầu giải trình, thương lượng, khắc phục hoặc chịu trách nhiệm, tùy vai trò thực tế và yêu cầu cụ thể của bên khiếu nại. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện nay, chưa nên quy trách nhiệm cụ thể cho Sơn Tùng, M-TP Entertainment, đơn vị sản xuất, đơn vị thiết kế hay bất kỳ cá nhân/tổ chức nào nếu chưa có hợp đồng sản xuất, hồ sơ phê duyệt sáng tạo, chứng cứ về nguồn tư liệu tham khảo và kết luận chuyên môn.
Việc phân cảnh tranh chấp do đơn vị sản xuất, đạo diễn mỹ thuật hoặc ê-kíp thiết kế thực hiện không tự động miễn trách nhiệm cho chủ thể khai thác MV đối với bên thứ ba. Trong tranh chấp quyền tác giả, bên cho rằng quyền của mình bị xâm phạm thường sẽ nhìn vào sản phẩm cuối cùng, người công bố sản phẩm, người kiểm soát việc phát hành và người hưởng lợi từ việc khai thác sản phẩm đó.
Ngược lại, cũng không nên quy toàn bộ trách nhiệm cho nghệ sĩ biểu diễn hoặc công ty quản lý nếu họ không trực tiếp tạo ra yếu tố tranh chấp, không đưa tác phẩm tham khảo vào hồ sơ sáng tạo và không có điều kiện thực tế để kiểm soát chi tiết nguồn tư liệu của nhà thầu. Trách nhiệm cần được phân bổ theo vai trò thực tế: ai đưa tác phẩm gốc vào bảng ý tưởng hình ảnh; ai phát triển ý tưởng; ai dựng bản vẽ hoặc tệp 3D; ai thi công bối cảnh; ai kiểm duyệt; ai nghiệm thu; ai công bố; ai kiểm soát việc phát hành; và ai hưởng lợi từ việc khai thác MV.
Ở lớp quan hệ nội bộ, nếu tranh chấp phát sinh từ phần việc của đơn vị sản xuất, đạo diễn mỹ thuật, đơn vị thiết kế bối cảnh hoặc nhà thầu thi công, bên đặt hàng, chủ sở hữu hoặc đơn vị khai thác MV có thể xem xét quyền yêu cầu bồi hoàn, bồi thường hoặc chia sẻ chi phí xử lý tranh chấp theo hợp đồng, nếu hợp đồng có cam kết phù hợp về quyền sở hữu trí tuệ, nguồn tư liệu tham khảo, nghĩa vụ rà soát quyền, bảo đảm không xâm phạm quyền của bên thứ ba và cơ chế bồi hoàn trách nhiệm pháp lý.
Trong thực tiễn, các biện pháp khắc phục thường bao gồm: gỡ bỏ hoặc chỉnh sửa phân cảnh tranh chấp; ngừng khai thác các bản sao, video giới thiệu, poster, hậu trường hoặc nội dung quảng bá có chứa yếu tố bị khiếu nại; xin lỗi hoặc cải chính nếu có căn cứ và nếu các bên thống nhất; ghi nhận tác giả trong trường hợp phù hợp; đàm phán khoản bồi thường, khoản phí cấp phép hồi tố hoặc khoản hỗ trợ giải quyết tranh chấp; cam kết không tái sử dụng; và rà soát lại hợp đồng sản xuất để xác định bên nào phải chịu chi phí pháp lý, chi phí xử lý khủng hoảng và nghĩa vụ bồi hoàn.
Bài học lớn của vụ việc này không phải là nghệ sĩ hoặc ê-kíp sáng tạo không được tham khảo. Tham khảo là một phần bình thường của quá trình sáng tạo. Vấn đề nằm ở ranh giới giữa tham khảo để phát triển ý tưởng mới và sử dụng lại cách thể hiện cụ thể của một tác phẩm đã có. Với các dự án giải trí chuyên nghiệp, quy trình rà soát quyền tác giả trước khi phát hành cần được xem là một phần bắt buộc của sản xuất, không phải việc xử lý sau khi khủng hoảng đã nổ ra.
Tuyết Anh
