Đó là cây Mộc tặc, còn được gọi là cỏ tháp bút bởi hình dáng đặc trưng giống chiếc bút lông dựng thẳng.
Tháp bút là loài thực vật sống lâu năm, có thân rễ phát triển mạnh nằm sâu dưới lòng đất, thường từ 60-80 cm. Từ hệ thân rễ này mọc lên hai dạng thân khí sinh gồm cành hữu thụ và cành bất thụ.
Cành bất thụ xuất hiện muộn hơn, có màu xanh, chiều dài từ 20-30 cm, chia thành nhiều đốt rỗng. Tại mỗi đốt mọc ra các vòng lá nhỏ hợp lại thành bẹ ôm quanh thân. Từ các mấu cũng phát triển nhiều nhánh con xếp vòng đều, tạo nên hình dáng thanh mảnh giống cây trúc thu nhỏ.
Trong khi đó, cành hữu thụ thường xuất hiện vào đầu mùa xuân, có màu nâu nhạt, không phân nhánh. Phần ngọn mang các bông bào tử xếp khít nhau tạo thành hình chóp nhọn giống đầu bút lông, cũng là nguồn gốc của tên gọi "cỏ tháp bút".
Ngoài loài Equisetum arvense, tại Sa Pa (Lào Cai) và một số vùng núi có khí hậu mát lạnh ở Việt Nam còn ghi nhận sự xuất hiện của loài Equisetum debile Roxb., thường mọc ở những khu vực ẩm ướt ven sông suối.
Từ cây cảnh đến vị thuốc quý
Tại Việt Nam, cỏ tháp bút được nhiều người trồng làm cảnh nhờ hình dáng độc đáo, xanh quanh năm và có khả năng thích nghi tốt với môi trường ẩm. Một số nghiên cứu còn cho thấy loài cây này có khả năng hấp thu bụi và góp phần cải thiện chất lượng không khí trong không gian sống.
Tuy nhiên, giá trị nổi bật nhất của tháp bút nằm ở công dụng dược liệu.
Theo y học cổ truyền, tháp bút thường được sử dụng dưới dạng phơi khô hoặc sao cháy. Dược liệu có tính bình, vị ngọt hơi đắng, quy vào kinh phế, can và đảm. Từ lâu, cây được dùng để hỗ trợ cầm máu, lợi tiểu, thanh nhiệt, giảm đau, chống viêm, hạ huyết áp và cải thiện các vấn đề về mắt.
Không chỉ ở Việt Nam, y học dân gian Trung Quốc cũng sử dụng cỏ tháp bút để chữa ho, tiêu đờm, thanh nhiệt, hỗ trợ tăng cường thị lực và cải thiện các bệnh lý về mắt như đục thủy tinh thể. Nhiều nơi còn phơi khô toàn cây để hãm trà uống như một loại thảo dược.
Giá bán lên tới gần 300.000 đồng/kg
Nhờ nhu cầu sử dụng trong lĩnh vực dược liệu, cỏ tháp bút hiện có giá trị thương mại đáng kể.
Tại Việt Nam, giá bán trên thị trường thường dao động từ 28.000-29.000 đồng mỗi 100 g, tương đương khoảng 280.000-290.000 đồng/kg, cao gấp nhiều lần so với nhiều loại cây mọc hoang khác.
Không chỉ được đánh giá cao trong y học cổ truyền, cỏ tháp bút còn thu hút sự quan tâm của giới khoa học.
Trong đề tài "Nghiên cứu sử dụng một số chế phẩm hợp chất thiên nhiên kháng virus gây bệnh cho người và động vật từ nguồn thực vật Việt Nam" do TS. Trần Huy Thái thực hiện giai đoạn 2007-2008, các nhà nghiên cứu đã phân lập được 7 hợp chất từ loài Equisetum debile.
Đáng chú ý, một số hợp chất cho thấy hoạt tính sinh học tiềm năng. Hai hợp chất ký hiệu ED2B2 và ED2C4B có khả năng kháng nấm mốc Aspergillus niger ở nồng độ thử nghiệm 50 µg/ml. Riêng hợp chất ED2C4B còn thể hiện tác dụng ức chế trên hai dòng tế bào ung thư thực nghiệm là Hep-G2 và RD.
Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng ghi nhận các chế phẩm sinh học chiết xuất từ nguồn thực vật này bước đầu cho thấy khả năng tác động đến virus viêm gan vịt cường độc, góp phần hỗ trợ vật nuôi phát triển bình thường trong điều kiện thí nghiệm.
Dù vậy, các chuyên gia lưu ý rằng những kết quả trên mới dừng ở mức nghiên cứu tiền lâm sàng. Việc sử dụng mộc tặc để điều trị bệnh cần tuân theo hướng dẫn của thầy thuốc và không nên tự ý thay thế các phương pháp điều trị y khoa đã được chứng minh hiệu quả.
Từ một loài cây dại mọc ven sông suối, cỏ tháp bút ngày nay không chỉ là cây cảnh được ưa chuộng mà còn trở thành nguồn dược liệu có giá trị kinh tế, mở ra nhiều triển vọng nghiên cứu trong lĩnh vực y học và dược học.
Ngọc Minh
