Trong nhiều thập kỷ, việc tìm kiếm sự sống ngoài Trái Đất thường tập trung vào Sao Hỏa hoặc các vệ tinh băng giá của những hành tinh khổng lồ. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới của NASA đang khiến giới khoa học phải mở rộng góc nhìn, khi chỉ ra rằng Ceres, hành tinh lùn nằm giữa Sao Hỏa và Sao Mộc, từng sở hữu những điều kiện then chốt cho sự sống.
Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Science Advances cho thấy Ceres từng có một nguồn năng lượng hóa học, yếu tố được xem là thiết yếu đối với các dạng sống sơ khai. Dù chưa có bằng chứng trực tiếp cho thấy sinh vật từng tồn tại ở đây, các nhà khoa học cho rằng những điều kiện trong quá khứ của Ceres đủ để xếp nó vào nhóm các thiên thể có khả năng sinh sống.
Ngày nay, Ceres hiện lên như một thế giới lạnh lẽo và hoang vắng, với bề mặt phủ đầy muối và băng. Tuy nhiên, dữ liệu thu thập từ tàu thăm dò Dawn của NASA trong giai đoạn 2015 đến 2018 đã hé lộ một lịch sử hoàn toàn khác. Dawn phát hiện các mảng sáng bất thường trên bề mặt, được xác định là muối do nước mặn cổ đại bốc hơi để lại. Bên dưới lớp vỏ, các phép đo cho thấy sự tồn tại của một đại dương đóng băng giàu nước mặn và các phân tử hữu cơ.
Những phát hiện này khiến Ceres chuyển mình từ một vật thể thiên văn ít được chú ý thành một ứng viên nghiêm túc trong cuộc tìm kiếm sự sống ngoài Trái Đất. Theo các nhà nghiên cứu, sự hiện diện đồng thời của nước, các hợp chất hữu cơ và năng lượng là tổ hợp hiếm hoi nhưng mang ý nghĩa quyết định.
Nhóm nghiên cứu do Sam Courville, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học bang Arizona, dẫn đầu đã sử dụng các mô hình mô phỏng để tái dựng quá trình tiến hóa nhiệt và hóa học bên trong Ceres. Kết quả cho thấy trong khoảng từ 2,5 đến 4 tỷ năm trước, quá trình phân rã phóng xạ trong lõi đá đã tạo ra đủ nhiệt để duy trì các dòng thủy nhiệt.
Các dòng nước nóng giàu khoáng chất này được cho là đã di chuyển lên đại dương dưới bề mặt. Trên Trái Đất, những môi trường tương tự, như các miệng phun thủy nhiệt dưới đáy đại dương, là nơi sinh sống của nhiều vi sinh vật, sử dụng năng lượng hóa học thay vì ánh sáng để tồn tại.
Sự tương đồng này khiến giới khoa học đặc biệt chú ý. Theo Courville, khi nước nóng từ sâu trong lòng thiên thể hòa trộn với đại dương, nó tạo ra một nguồn năng lượng hóa học phong phú, đủ để nuôi dưỡng các dạng sống vi sinh. Nếu quá trình này từng diễn ra trên Ceres, khả năng tồn tại sự sống trong quá khứ là điều không thể loại trừ.
Tuy nhiên, Ceres cũng có những khác biệt quan trọng so với các thế giới băng giá khác như Europa hay Enceladus. Không chịu tác động thủy triều từ một hành tinh khổng lồ gần kề, Ceres dần mất đi nguồn nhiệt bên trong khi quá trình phân rã phóng xạ suy yếu. Ngày nay, chỉ còn những túi nước mặn nhỏ bị mắc kẹt dưới lớp băng dày, trong khi nhiệt độ bề mặt xuống rất thấp.
Điều này khiến khả năng tồn tại sự sống hiện tại trên Ceres gần như không còn. Dù vậy, ý nghĩa của phát hiện không nằm ở hiện tại, mà ở bức tranh tổng thể về quá khứ của hệ Mặt Trời. Ceres có thể đại diện cho một lớp thiên thể từng rất phổ biến, những thế giới nhỏ, băng giá nhưng giàu tiềm năng sinh học trong giai đoạn đầu hình thành hệ hành tinh.
Nhóm nghiên cứu cho rằng nhiều mặt trăng, hành tinh lùn và tiểu hành tinh khác có thể đã từng trải qua giai đoạn tương tự. Nếu đúng như vậy, sự sống ngoài Trái Đất có thể đã xuất hiện ở nhiều nơi hơn chúng ta từng nghĩ, không phải ở những vùng xa xôi, mà ngay trong khu vực lân cận của Trái Đất.
Dù chưa mang lại câu trả lời cuối cùng, nghiên cứu về Ceres đã mở rộng đáng kể cách con người nhìn nhận về những nơi sự sống có thể tồn tại. Trong tương lai, các sứ mệnh thăm dò tiếp theo có thể tìm kiếm những dấu tích còn sót lại, nhằm làm sáng tỏ liệu Ceres từng là một thế giới sống động, trước khi trở thành hành tinh lùn lạnh lẽo như ngày nay.
Đức Khương
