Trong lịch sử Ai Cập cổ đại, mèo giữ một vị trí đặc biệt. Chúng xuất hiện trong những bức tranh, tượng điêu khắc và các nghi thức mai táng, gắn liền với tín ngưỡng thờ phụng các vị thần. Đặc biệt, nữ thần Bastet với hình tượng đầu mèo được xem là biểu tượng của sự bảo hộ.
Tuy nhiên, việc được xem là linh thiêng không đồng nghĩa với việc mọi con mèo đều có cuộc sống sung sướng. Một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Journal of Archaeological Science đã hé lộ những câu chuyện ít ai ngờ tới từ bộ sưu tập 131 hộp sọ mèo cổ đại. Nhiều mẫu vật mang dấu hiệu bệnh tật, gãy xương và những thương tích nghiêm trọng, trong đó có những vết thương được cho là do con người gây ra.
Nghiên cứu do nhà khảo cổ học động vật Wim Van Neer thuộc Viện Khoa học Tự nhiên Hoàng gia Bỉ dẫn đầu, tập trung vào một bộ sưu tập tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Vienna, Áo. Những hộp sọ này có nguồn gốc từ Beni Hassan, địa điểm mai táng tôn giáo nổi tiếng ở miền trung Ai Cập, được lấy ra khỏi các xác ướp trong thế kỷ XIX và lưu giữ phục vụ nghiên cứu.
Đằng sau tục thờ mèo là một ngành công nghiệp xác ướp khổng lồ
Tục thờ mèo ở Ai Cập cổ đại phức tạp hơn nhiều so với hình ảnh những con vật được nuôi trong các gia đình giàu có. Trong khi một số con được yêu quý như thú cưng, nhiều con khác lại bị nuôi hoặc thu gom với mục đích duy nhất là ướp xác để làm lễ vật dâng lên các vị thần.
Người dân có thể mua những xác ướp này rồi dâng lên vị thần mà họ thờ phụng, tương tự việc thắp nến tại các đền thờ ngày nay.
Nhu cầu lớn đối với loại lễ vật này đã tạo ra những khu mai táng động vật có quy mô đáng kinh ngạc. Tại Beni Hassan, các nhà khảo cổ từng phát hiện những hố chứa đầy xác ướp mèo, được xếp thành nhiều lớp chồng lên nhau, đôi khi cao từ 10 đến 20 lớp.
Các nhà khảo cổ thời kỳ đầu từng ước tính có hàng triệu xác ướp mèo được chôn cất tại Ai Cập. Riêng trong thập niên 1890, khoảng 180.000 xác ướp mèo đã được vận chuyển đến Liverpool, Anh, để bán đấu giá làm phân bón nông nghiệp.
May mắn là một phần di hài đã được giữ lại thay vì bị nghiền thành phân bón. Nhờ đó, các nhà khoa học ngày nay có cơ hội tìm hiểu cuộc sống thực sự của những con vật từng được xem là linh thiêng.
Hơn 60% hộp sọ mang dấu hiệu bệnh lý
Trong số 131 hộp sọ được kiểm tra, các nhà nghiên cứu phát hiện 81 mẫu, tương đương gần 62%, có ít nhất một dấu hiệu biến đổi bệnh lý.
Cụ thể, 26 con mèo có dấu hiệu viêm nha chu, căn bệnh ảnh hưởng đến các mô nâng đỡ răng. Có 24 hộp sọ xuất hiện tình trạng mất răng, mặc dù một số trường hợp có thể do bẩm sinh thay vì bệnh tật hoặc chấn thương.
Ngoài ra, 35 hộp sọ có những vết rỗ trên bề mặt xương, trong khi 19 mẫu xuất hiện các lỗ thủng nhỏ ở phần xương tạo nên đáy hốc mắt.
Những dấu hiệu này có thể liên quan đến nhiễm trùng, rối loạn chuyển hóa hoặc tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng. Tuy nhiên, do chỉ còn hộp sọ được bảo tồn, các nhà khoa học không thể xác định chính xác nguyên nhân của mọi bất thường. Những tổn thương khác trên phần cơ thể còn lại cũng không thể được kiểm tra.
Đáng lo ngại hơn là bằng chứng về những chấn thương nghiêm trọng. Trong 131 mẫu vật, có 14 hộp sọ xuất hiện tổn thương do ngoại lực, bao gồm gãy xương và các vết thương dạng lỗ thủng.
Một số vết thương đã lành, trong khi những vết khác không có dấu hiệu hồi phục. Sự khác biệt này giúp các nhà nghiên cứu xác định phần nào thời điểm xảy ra chấn thương. Xương có khả năng tự phục hồi, để lại dấu vết lành thương. Vì vậy, những vết thương đã lành chứng tỏ con vật từng sống sót một khoảng thời gian sau khi bị thương.
Có cả dấu răng của mèo lớn và dấu vết do con người gây ra
Một số vết thủng trên hộp sọ có hình dạng tương tự dấu răng của những con mèo khác. Trong một trường hợp đáng chú ý, các nhà nghiên cứu nhận thấy những vết thương đã lành trên hộp sọ của một con mèo nhỏ có kích thước phù hợp với răng nanh của mèo rừng châu Á (Felis chaus), loài mèo hoang lớn hơn mèo nhà thông thường.
Tuy nhiên, không phải mọi thương tích đều xuất phát từ những cuộc giao tranh giữa động vật.
Một hộp sọ có các vết xước song song, phù hợp với khả năng bị tác động bởi một dụng cụ kim loại sắc. Một số mẫu vật khác xuất hiện vết nứt và chỗ lõm, được các nhà nghiên cứu liên hệ với chấn thương do vật cùn, chẳng hạn một chiếc gậy gỗ nặng.
Điều này đặt ra câu hỏi: tại sao con người lại đánh đập những con vật mà chính họ tôn thờ?
Theo các nhà nghiên cứu, một số con mèo có thể đã bị giết có chủ đích để phục vụ nghi thức ướp xác. Những nghiên cứu trước đây từng phát hiện bằng chứng cho thấy mèo bị giết bằng cách đánh vào đầu hoặc bẻ cổ trước khi được biến thành lễ vật tôn giáo.
Tuy nhiên, những vết thương đã lành lại cho thấy một câu chuyện khác. Một số con mèo có thể từng bị đánh để trừng phạt hoặc trong lúc con người tìm cách ngăn chặn những cuộc giao tranh giữa các con vật.
Nhóm nghiên cứu cũng nghi ngờ điều kiện nuôi nhốt đông đúc có thể góp phần khiến mèo thường xuyên xung đột, đồng thời tạo môi trường thuận lợi cho bệnh tật lây lan. Dù vậy, nguyên nhân chính xác của từng thương tích vẫn chưa thể xác định.
Những xác ướp hé lộ mặt tối của tín ngưỡng cổ đại
Phát hiện mới tạo nên một nghịch lý đáng suy ngẫm trong lịch sử Ai Cập. Người dân từng bảo tồn mèo bằng những nghi thức ướp xác công phu vì tin rằng chúng là loài vật linh thiêng, có mối liên hệ với thế giới thần linh.
Thế nhưng, chính quá trình bảo tồn ấy lại giúp các nhà khoa học hiện đại phát hiện những dấu vết đau đớn mà một số con vật phải chịu đựng khi còn sống.
Những hộp sọ không thể kể lại toàn bộ câu chuyện, cũng không đủ cơ sở để kết luận mọi con mèo được dùng làm lễ vật đều bị đối xử tàn nhẫn. Tuy nhiên, chúng cho thấy sự tôn kính về mặt tín ngưỡng không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với sự chăm sóc và bảo vệ động vật trong đời sống thực tế.
Hơn 2.000 năm sau, những di hài từng được bảo tồn để phục vụ tín ngưỡng đã trở thành bằng chứng giúp con người nhìn thấy một khía cạnh ít được nhắc đến của xã hội Ai Cập cổ đại.
Đức Khương
