Vincent van Gogh, Sylvia Plath và nhiều nghệ sĩ nổi tiếng khác thường được nhắc đến như những biểu tượng của sự sáng tạo gắn liền với những tổn thương tinh thần. Hình ảnh người nghệ sĩ sống trong giằng xé, cô độc và bất ổn tâm lý đã trở thành một khuôn mẫu quen thuộc trong văn hóa đại chúng.
Thế nhưng, nếu khả năng sáng tạo thực sự là nguyên nhân khiến con người dễ mắc các vấn đề tâm thần, tại sao chúng ta hiếm khi nói về những nhà vật lý học, kỹ sư hay nhà khoa học bị giày vò bởi những tổn thương tương tự?
Một nghiên cứu mới do các nhà khoa học thuộc Viện Thẩm mỹ Thực nghiệm Max Planck và Viện Karolinska thực hiện đã tìm cách giải đáp câu hỏi này. Công trình phân tích dữ liệu của 14.658 cặp song sinh tại Thụy Điển, qua đó phát hiện mối liên hệ giữa khả năng sáng tạo và sức khỏe tâm thần phụ thuộc đáng kể vào lĩnh vực mà mỗi người theo đuổi.
Cụ thể, những người đạt nhiều thành tựu trong nghệ thuật thường có xu hướng gặp nhiều vấn đề sức khỏe tâm thần hơn. Trong khi đó, những người có thành tựu trong khoa học và phát minh nhìn chung không thể hiện mối liên hệ tương tự.
Không phải mọi hình thức sáng tạo đều giống nhau
Nghiên cứu do Penghao Xia dẫn đầu, sử dụng dữ liệu từ hai đợt khảo sát được tiến hành cách nhau khoảng 10 năm. Trong tổng số 14.658 người tham gia ít nhất một đợt khảo sát, có 6.419 người hoàn thành cả hai lần.
Các nhà nghiên cứu thu thập thông tin về thành tựu của người tham gia trong nhiều lĩnh vực, bao gồm âm nhạc, viết lách, sân khấu, khiêu vũ, nghệ thuật thị giác, khoa học và phát minh. Bên cạnh đó, nhóm cũng đánh giá nghề nghiệp, đặc điểm tính cách và tình trạng sức khỏe tâm thần của họ thông qua khảo sát và hồ sơ y tế tại Thụy Điển.
Một phần đáng chú ý của nghiên cứu là việc kiểm tra khả năng tư duy sáng tạo. Ở đợt khảo sát thứ hai, người tham gia được yêu cầu đưa ra 10 từ có ý nghĩa càng ít liên quan với nhau càng tốt.
Kết quả cho thấy sáng tạo không phải một năng lực đồng nhất. Một người có trí tưởng tượng phong phú, cởi mở với những trải nghiệm mới chưa chắc đạt thành tựu nổi bật trong nghệ thuật hoặc khoa học.
Việc tìm ra lời giải cho một bài toán kỹ thuật phức tạp hay thiết kế thí nghiệm vật lý mới đòi hỏi kiểu tư duy khác với một họa sĩ muốn phá vỡ những khuôn mẫu cũ để tạo ra tác phẩm độc đáo.
Theo kết quả nghiên cứu, những người có nhiều thành tựu trong âm nhạc, viết lách, khiêu vũ, sân khấu và nghệ thuật thị giác thường báo cáo nhiều triệu chứng trầm cảm hơn. Họ cũng có xu hướng trải nghiệm những hiện tượng giống loạn thần, chẳng hạn như nhận thức hoặc niềm tin khác thường.
Thành tựu nghệ thuật cao hơn còn có liên quan đến khả năng được chẩn đoán mắc bệnh tâm thần phân liệt, rối loạn lo âu hoặc các rối loạn liên quan đến căng thẳng trong những năm tiếp theo.
Tuy nhiên, kết quả hoàn toàn khác khi nhóm nghiên cứu xem xét lĩnh vực khoa học. Những người có thành tựu trong khoa học và phát minh nhìn chung không ghi nhận sự gia tăng đáng kể các vấn đề tâm thần. Một số hình thức sáng tạo tại nơi làm việc, đặc biệt trong các ngành khoa học và kỹ thuật, thậm chí còn liên quan đến ít vấn đề sức khỏe tâm thần hơn.
Gene có thể là lời giải cho hình tượng nghệ sĩ đau khổ
Một câu hỏi quan trọng được đặt ra là liệu hoạt động nghệ thuật có khiến con người dễ mắc bệnh tâm thần, hay những người vốn có khuynh hướng gặp vấn đề tâm lý thường dễ theo đuổi nghệ thuật hơn?
Để tìm hiểu, các nhà nghiên cứu tập trung so sánh những cặp song sinh cùng trứng. Đây là nhóm có chung gần như toàn bộ bộ gene và thường có nhiều điểm tương đồng về môi trường trưởng thành.
Nếu một người trong cặp song sinh có nhiều thành tựu nghệ thuật hơn người còn lại, liệu người đó có đồng thời gặp nhiều vấn đề tâm thần hơn hay không?
Phần lớn kết quả cho thấy câu trả lời là không. Khi so sánh trực tiếp giữa các cặp song sinh, phần lớn mối liên hệ giữa thành tựu nghệ thuật và vấn đề sức khỏe tâm thần suy yếu hoặc biến mất về mặt thống kê.
Điều này gợi ý rằng những yếu tố được chia sẻ giữa hai người, đặc biệt là gene di truyền, có thể đóng vai trò quan trọng trong mối liên hệ nói trên.
Các phân tích DNA tiếp tục củng cố nhận định này. Những người có khuynh hướng di truyền cao hơn đối với rối loạn lưỡng cực, tâm thần phân liệt hoặc các rối loạn liên quan đến căng thẳng cũng thường báo cáo nhiều thành tựu nghệ thuật hơn.
Ngược lại, các yếu tố di truyền liên quan đến nghề nghiệp khoa học và kỹ thuật thường có mối liên hệ theo chiều hướng ngược lại với những vấn đề sức khỏe tâm thần.
Nói cách khác, khả năng sáng tạo nghệ thuật có thể không phải nguyên nhân khiến sức khỏe tinh thần suy giảm. Thay vào đó, một số đặc điểm di truyền được thừa hưởng có thể đồng thời ảnh hưởng đến năng lực nghệ thuật và mức độ dễ mắc các rối loạn tâm thần.
"Chúng tôi nhận thấy khả năng sáng tạo nghệ thuật cao hơn có liên quan đến mức độ gia tăng nhất định các vấn đề sức khỏe tâm thần, trong đó gene đóng vai trò quan trọng", Penghao Xia chia sẻ với Medical Xpress.
Nhóm nghiên cứu cũng đưa ra một giả thuyết khác để giải thích sự khác biệt giữa nghệ thuật và khoa học. Môi trường làm việc trong lĩnh vực khoa học thường có lịch trình khắt khe, cạnh tranh gay gắt và áp lực thành tích cao. Những người gặp vấn đề tâm thần có thể khó thích nghi với môi trường này, từ đó ít có cơ hội gia nhập hoặc duy trì sự nghiệp khoa học.
Tuy nhiên, đây mới chỉ là một cách lý giải mang tính giả thuyết, chưa có dữ liệu trực tiếp chứng minh.
Nghệ thuật không phải nguyên nhân gây bệnh tâm thần
Thực tế, mối liên hệ giữa sáng tạo và sức khỏe tâm thần đã được giới khoa học quan tâm từ lâu.
Năm 2013, một nghiên cứu tại Thụy Điển phân tích hồ sơ của gần 1,2 triệu bệnh nhân tâm thần, phát hiện những người làm việc trong các ngành nghề sáng tạo, bao gồm nghệ sĩ và nhà khoa học, nhìn chung không có nguy cơ mắc rối loạn tâm thần cao hơn dân số nói chung. Ngoại lệ đáng chú ý là rối loạn lưỡng cực.
Trong nhóm nghề nghiệp sáng tạo, những người làm công việc viết lách nổi bật hơn cả. Các tác giả có nguy cơ mắc tâm thần phân liệt hoặc rối loạn lưỡng cực cao gấp hơn 2 lần, đồng thời ghi nhận tỷ lệ trầm cảm, lo âu và lạm dụng chất gây nghiện cao hơn.
Năm 2018, một nghiên cứu khác trên 4,45 triệu người Thụy Điển cho thấy những người theo học các ngành nghệ thuật ở đại học có khả năng phải nhập viện vì tâm thần phân liệt cao hơn 90%, rối loạn lưỡng cực cao hơn 62% và trầm cảm cao hơn 39%.
Một nghiên cứu di truyền năm 2015 cũng phát hiện những người có khuynh hướng di truyền cao hơn đối với tâm thần phân liệt hoặc rối loạn lưỡng cực thường có khả năng làm việc trong các ngành nghề sáng tạo hoặc tham gia các hội nhóm nghệ thuật cao hơn, ngay cả khi họ không mắc những căn bệnh này.
Đáng chú ý, không có bằng chứng cho thấy việc tham gia hoạt động nghệ thuật tự thân khiến các vấn đề sức khỏe tâm thần trở nên nghiêm trọng hơn. Trái lại, báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tổng hợp hơn 3.000 nghiên cứu, cho thấy nghệ thuật có thể hỗ trợ sức khỏe và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Nghiên cứu mới vì vậy đưa ra một góc nhìn thận trọng hơn về hình tượng nghệ sĩ đau khổ. Những người làm nghệ thuật có thể thực sự đối mặt với một số nguy cơ sức khỏe tâm thần cao hơn, nhưng điều đó không có nghĩa họ phải mắc bệnh mới có thể sáng tạo.
Sự sáng tạo không nhất thiết phải đánh đổi bằng sức khỏe tinh thần. Và những tác phẩm phi thường cũng không đòi hỏi người tạo ra chúng phải sống trong đau khổ.
Đức Khương
