Mới đây, trên một diễn đàn, chủ đề: "Có những sự thật nào khiến quan niệm của bạn sụp đổ trong một khoảnh khắc?" bất ngờ thu hút hàng nghìn lượt chia sẻ. Giữa rất nhiều câu chuyện, có một tình huống nhỏ trong nhà hàng lại khiến nhiều người dừng lại lâu hơn.
Một người kể: hôm đó, cô nhìn thấy một bà mẹ đang dạy con gái. Trên đĩa của cô bé chỉ còn lại hai miếng thịt một to, một nhỏ. Người mẹ hỏi: "Giờ mẹ cũng muốn ăn, con sẽ đưa mẹ miếng to hay miếng nhỏ?". Cô bé không ngập ngừng: "Con đưa mẹ miếng nhỏ, con muốn ăn miếng to".
Câu trả lời ấy, nếu đặt trong nhiều cách dạy con quen thuộc có lẽ sẽ lập tức bị chỉnh lại. Trẻ sẽ được nhắc rằng phải nhường người lớn, phải biết chia sẻ, thậm chí bị xem là ích kỷ.
Nhưng điều bất ngờ là, người mẹ không hề trách. Bà chỉ mỉm cười và nói: "Con làm đúng lắm. Hãy nhớ, chia sẻ là khi con cho đi thứ mình đang dư thừa, chứ không phải đưa đi thứ mình cũng đang cần để rồi bản thân phải chịu thiệt".
Nghe xong, người chứng kiến thừa nhận: một vài niềm tin của họ về việc "dạy con phải biết nhường nhịn" bỗng chốc lung lay.
Đáng khen hay đáng trách?
Từ nhỏ, nhiều người trong chúng ta lớn lên với những bài học rất quen thuộc: phải nhường phần ngon cho người khác, phải biết hy sinh, phải đặt người khác lên trước. Những giá trị đó không sai, nhưng đôi khi, cách truyền đạt lại vô tình khiến trẻ hiểu rằng: muốn trở thành người tốt, phải chấp nhận phần thiệt về mình.
Và lâu dần, sự nhường nhịn ấy không còn là lựa chọn, mà trở thành nghĩa vụ.
Trong khi đó, cách phản hồi của người mẹ trong câu chuyện lại đi theo một hướng khác. Chị không phủ nhận việc chia sẻ, nhưng đặt nó trong một ranh giới rõ ràng: chia sẻ không đồng nghĩa với việc tự làm mình thiếu thốn. Đó là một góc nhìn khiến nhiều người phải suy nghĩ lại.
Thực tế, nếu một đứa trẻ luôn được dạy phải nhường phần tốt nhất cho người khác, điều gì sẽ xảy ra? Có thể, đứa trẻ sẽ lớn lên ngoan ngoãn, biết điều. Nhưng cũng có thể, em sẽ dần quen với việc không dám ưu tiên bản thân, không biết nói "không" và dễ rơi vào cảm giác thiệt thòi trong các mối quan hệ.
Ngược lại, khi trẻ được phép nói "con muốn ăn miếng to" điều đó không có nghĩa là ích kỷ. Đó là bước đầu của việc nhận biết nhu cầu cá nhân, một kỹ năng quan trọng nhưng thường bị bỏ qua trong giáo dục. Một đứa trẻ biết mình muốn gì, cần gì, sẽ dễ học được cách cân bằng: khi nào nên chia sẻ, khi nào nên giữ lại, và quan trọng nhất là không cảm thấy tội lỗi khi chọn cho mình.
Tuy nhiên, nếu dừng lại ở câu nói "chia sẻ là cho đi thứ mình dư thừa", thì lại là một cách hiểu chưa trọn vẹn.
Bởi trong đời sống thực tế, không phải lúc nào chúng ta cũng chỉ cho đi khi mình không cần. Rất nhiều hành động tử tế lại nằm ở những lúc mình cũng thích, nhưng vẫn sẵn sàng chia. Nếu trẻ chỉ được dạy rằng cứ giữ phần tốt cho mình trước là đúng, các em có thể lớn lên rõ ràng về nhu cầu cá nhân, nhưng cũng dễ hình thành thói quen đặt bản thân làm trung tâm trong mọi lựa chọn.
Ngược lại, nếu luôn bị dạy phải nhường nhịn, phải chọn phần ít hơn, trẻ lại dễ đánh mất cảm giác giá trị của chính mình, lớn lên với sự dè dặt, thậm chí là thiệt thòi trong các mối quan hệ.
Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc chọn miếng to hay miếng nhỏ, mà nằm ở chỗ trẻ có hiểu được bối cảnh và cảm xúc của người khác hay không.
Một cách tiếp cận cân bằng hơn có lẽ không phải là khẳng định con đúng hoàn toàn mà là mở thêm một cánh cửa suy nghĩ cho trẻ. Chẳng hạn, người mẹ có thể nói: "Con muốn ăn miếng to cũng không sao, ai cũng thích phần ngon hơn. Nhưng nếu hôm nào mẹ cũng rất muốn ăn, con có sẵn sàng đổi cho mẹ không?".
Chỉ một câu hỏi như vậy thôi, đứa trẻ sẽ bắt đầu học thêm một điều: ngoài "mình muốn gì", còn có "người khác đang thế nào". Đó chính là bước đầu của sự đồng cảm.
Trẻ con không tự nhiên biết chia sẻ. Các em học bằng cách được trải nghiệm cảm giác cho đi trong một môi trường an toàn – nơi việc chia sẻ không bị ép buộc, cũng không bị đem ra làm thước đo đạo đức.
Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những câu hỏi mở: "Hôm nay con ăn miếng to rồi, con thấy thế nào nếu lần sau mình thử chia đều?"; Con có để ý lúc nãy bạn nhìn miếng bánh của con không?. Những câu hỏi như vậy không khiến trẻ cảm thấy mình sai, mà giúp trẻ tự nhận ra một góc nhìn khác.
Quan trọng hơn, trẻ học chia sẻ rất nhiều từ việc quan sát người lớn. Khi cha mẹ tự nhiên gắp phần ngon cho nhau, khi sẵn sàng nhường một chút mà không than thở, trẻ sẽ hiểu rằng chia sẻ không phải là mất đi mà là một cách để giữ gìn mối quan hệ.
Vì vậy, thay vì dạy con rằng phải nhường hay cứ giữ phần mình, có lẽ điều cần nhất là giúp con cảm nhận được hai điều song song: mình có quyền chọn cho bản thân, và mình cũng có thể lựa chọn nghĩ cho người khác.
Khi một đứa trẻ vừa không sợ thiệt, vừa không ngại cho đi, đó mới là lúc việc chia sẻ trở thành một năng lực, chứ không còn là một bài học phải nhớ.
Giáo dục, suy cho cùng, không phải là chọn giữa ích kỷ và hy sinh, mà là giúp trẻ biết điều chỉnh. Có lúc con có thể giữ phần tốt cho mình mà không áy náy. Nhưng cũng có lúc, con sẵn sàng chia phần tốt đó, không phải vì bị dạy phải làm thế, mà vì con hiểu và muốn làm.
Một đứa trẻ biết yêu bản thân là cần thiết. Nhưng một đứa trẻ vừa biết yêu bản thân, vừa biết nghĩ cho người khác, mới là điều khiến chúng thực sự vững vàng khi bước ra ngoài thế giới.
Hiểu Đan
