Nếu một ngày nào đó nhân loại nhận được tín hiệu từ một nền văn minh ngoài Trái đất, rào cản lớn nhất có thể không nằm ở công nghệ hay khoảng cách vũ trụ, mà ở vấn đề giao tiếp. Hệ sao gần nhất với Trái đất cách chúng ta hơn bốn năm ánh sáng, đồng nghĩa với việc chỉ riêng một lượt trao đổi câu hỏi và câu trả lời cũng có thể kéo dài hơn một thập kỷ.
Trong bối cảnh như vậy, các yếu tố quen thuộc của giao tiếp con người như ngôn ngữ nói, chữ viết, cử chỉ hay biểu tượng văn hóa gần như trở nên vô nghĩa.
Lý do là bởi những hình thức giao tiếp này chỉ phát huy tác dụng khi các bên chia sẻ những nền tảng chung về sinh học, lịch sử tiến hóa và trải nghiệm sống. Điều đó khó có thể tồn tại giữa con người và một nền văn minh phát triển trên hành tinh khác. Chính vì vậy, câu hỏi then chốt được đặt ra là liệu có tồn tại một “ngôn ngữ” nào vượt qua mọi khác biệt về loài, sinh học và văn hóa hay không.
Một nghiên cứu mới cho rằng câu trả lời có thể nằm ở toán học. Theo các nhà khoa học, toán học có thể là một trong số rất ít những lĩnh vực mà các sinh vật thông minh trong vũ trụ có khả năng cùng chia sẻ. Đáng chú ý hơn, để kiểm chứng giả thuyết này, nhóm nghiên cứu không tìm đến các mô hình giả định về người ngoài hành tinh, mà lựa chọn một đối tượng rất quen thuộc trên Trái đất là ong mật.
Trong nghiên cứu, các tác giả đặt ra câu hỏi rằng nếu con người, ong và các loài động vật không phải con người khác sở hữu hoặc có thể tiếp thu các khái niệm số học, thì liệu toán học có thể đóng vai trò như một mô hình cho ngôn ngữ phổ quát hay không.
Việc lựa chọn ong mật không phải ngẫu nhiên. Con người và ong đã tách ra từ một tổ tiên chung cách đây hơn 600 triệu năm, dẫn đến sự khác biệt rất lớn về cấu trúc não bộ, kích thước, chức năng cũng như cách thức giao tiếp.
Con người dựa vào ngôn ngữ nói và viết để truyền đạt thông tin, trong khi ong nổi tiếng với điệu nhảy lắc lư, một hình thức giao tiếp vật lý tinh vi dùng để mã hóa thông tin về nguồn thức ăn. Điệu nhảy này có thể truyền tải hướng đi, khoảng cách, góc so với mặt trời và thậm chí cả chất lượng của nguồn thức ăn. Dù khác biệt sâu sắc, cả hai loài đều sống trong các xã hội phức tạp và có khả năng trao đổi thông tin mang ý nghĩa rõ ràng.
Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng ong và con người tuy cách nhau hơn 600 triệu năm tiến hóa, nhưng vẫn có những điểm tương đồng nhất định về giao tiếp, hợp tác và khả năng liên quan đến toán học. Đây chính là nền tảng để họ triển khai loạt thí nghiệm kéo dài từ năm 2016 đến năm 2024 với ong mật bay tự do.
Trong các thí nghiệm này, ong được huấn luyện quan sát những hình ảnh đơn giản hiển thị số lượng các hình dạng khác nhau. Một số màu sắc hoặc ký hiệu được sử dụng như tín hiệu chỉ dẫn cho ong biết cần thực hiện thao tác gì. Chẳng hạn, một màu nhất định có thể mang ý nghĩa cộng thêm một, trong khi màu khác lại đại diện cho việc trừ đi một.
Nếu con ong lựa chọn đúng đáp án, nó sẽ được thưởng bằng nước đường. Ngược lại, nếu trả lời sai, nó sẽ không nhận được phần thưởng nào. Qua nhiều lần lặp lại, các con ong dần học được các quy tắc, không chỉ ghi nhớ một cách máy móc mà còn bắt đầu áp dụng chúng vào những tình huống mới mà trước đó chưa từng gặp.
Kết quả cho thấy ong có thể thực hiện các phép toán cơ bản như cộng và trừ đơn giản, cụ thể là cộng hoặc trừ một đơn vị. Ngoài ra, chúng còn thể hiện khả năng hiểu khái niệm số không, sắp xếp số lượng, nhận biết nhóm nào có nhiều hoặc ít vật phẩm hơn, phân loại số lẻ và số chẵn, cũng như học cách liên kết các ký hiệu với con số, tương tự như cách con người học các chữ số 1, 2 hay 3.
Những phát hiện này gây bất ngờ lớn cho giới khoa học, bởi não bộ của ong chỉ chứa chưa đến một triệu tế bào thần kinh, trong khi não người có khoảng 86 tỷ tế bào thần kinh. Dù sở hữu bộ máy thần kinh vô cùng hạn chế, ong vẫn có thể nắm bắt được các khái niệm số học nền tảng.
Theo các nhà nghiên cứu, một khi một sinh vật có khả năng cộng hoặc trừ một đơn vị, về mặt lý thuyết, nó đã có nền tảng để biểu diễn toàn bộ các số tự nhiên. Điều này đồng nghĩa với việc ong đã thể hiện những khối xây dựng cơ bản nhất của toán học, không thông qua ngôn ngữ, mà thông qua nhận thức.
Từ đó, nhóm nghiên cứu cho rằng nếu trí tuệ ngoài hành tinh tồn tại và sở hữu năng lực nhận thức đủ phát triển, thì khả năng cao là chúng cũng có hiểu biết về toán học. Nếu hai loài khác biệt sâu sắc như con người và ong có thể độc lập phát triển và hiểu được các khái niệm toán học, thì toán học nhiều khả năng không phải là phát minh riêng của loài người.
Thay vào đó, toán học có thể là kết quả tự nhiên của trí thông minh và đóng vai trò như một ngôn ngữ phổ quát, vượt qua mọi ranh giới về sinh học hay tiến hóa. Quan điểm này cũng phù hợp với những suy nghĩ đã xuất hiện từ rất lâu trong lịch sử khoa học. Nhà toán học nổi tiếng Galileo Galilei từng cho rằng vũ trụ được viết bằng ngôn ngữ toán học, hàm ý rằng các quy luật toán học là nền tảng chung của tự nhiên.
Dù vậy, các nhà khoa học cũng thừa nhận rằng còn rất nhiều câu hỏi cần được giải đáp. Thử thách tiếp theo là hiểu rõ mức độ linh hoạt thực sự của toán học giữa các loài khác nhau, và liệu các khái niệm chung này có thể mở rộng từ việc đếm đơn giản sang những ý tưởng trừu tượng hơn hay không.
Những hiểu biết thu được từ nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa đối với việc tìm kiếm trí tuệ ngoài hành tinh, mà còn có thể làm thay đổi cách con người nhìn nhận về bản chất của trí thông minh. Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Leonardo, mở ra một hướng tiếp cận mới đầy thú vị cho câu hỏi muôn thuở về vị trí của con người trong vũ trụ rộng lớn.
Đức Khương
