Với những người thực sự yêu thích và nghiêm túc trong việc nuôi cá cảnh, việc bố trí bể cá luôn được xem là một thú chơi công phu. Dù gu thẩm mỹ mỗi người khác nhau, nhưng điểm chung là họ sẵn sàng đầu tư rất nhiều thời gian và công sức để tạo ra một không gian hài hòa, gần với tự nhiên. Không ít người còn trực tiếp thu thập đá, gỗ, rêu từ môi trường tự nhiên để mang vào bể, với mong muốn tái hiện một hệ sinh thái thu nhỏ. Tuy nhiên, nếu các vật liệu này không được xử lý kỹ lưỡng, chúng có thể vô tình mang theo những sinh vật không mong muốn.
Câu chuyện được chú ý bắt đầu vào ngày 4 tháng 1 năm 2025, khi một blogger có tên “@青枝寒酥” đến từ Tứ Xuyên, Trung Quốc đăng tải đoạn video ghi lại cảnh phát hiện một sinh vật lạ trong bể cá của mình và nhờ cộng đồng mạng trợ giúp nhận dạng.
Trong video, hình ảnh khá mờ, nhưng có thể thấy rõ một sinh vật màu vàng nâu đang bám trên một tảng đá trong bể. Quan sát kỹ cho thấy nó có phần đầu rộng, mắt kép, ba cặp chân và dường như bám rất chắc vào bề mặt đá.
Khi blogger dùng vật khác chạm nhẹ vào, sinh vật này bất ngờ lao đi với tốc độ cực nhanh, di chuyển giật cục dưới nước giống như một con tôm. Lúc bơi, cấu trúc cơ thể của nó hiện rõ hơn, trông khá giống một con châu chấu nhưng thân dẹt và chắc khỏe hơn nhiều, khác hẳn các loài côn trùng trên cạn quen thuộc.
Dựa trên những đặc điểm quan sát được, phần lớn ý kiến cho rằng đây là ấu trùng chuồn chuồn. Tuy nhiên, cũng có cư dân mạng phản bác, khẳng định đó là ấu trùng của chuồn chuồn khổng lồ. Tranh luận nhanh chóng xuất hiện trong phần bình luận, buộc nhiều người phải so sánh kỹ hơn các đặc điểm hình thái.
Theo phân tích từ những người am hiểu côn trùng, dù hình ảnh không thật sự rõ nét, vẫn có thể phân biệt được hai nhóm này. Ấu trùng chuồn chuồn thường có thân hình ngắn và mập, màu sắc thay đổi tùy loài và môi trường sống.
Trong khi đó, ấu trùng chuồn chuồn khổng lồ có thân dài và mảnh hơn, phía trước đầu có cặp hàm lớn nhô ra như hai chiếc kìm, cuối thân chỉ có hai sợi đuôi mảnh và dài. Màu sắc của chúng chủ yếu là nâu sẫm hoặc nâu vàng, khiến tổng thể trông giống một con rết lớn dưới nước. Sự khác biệt này đủ rõ để loại trừ khả năng sinh vật trong bể cá là ấu trùng chuồn chuồn khổng lồ.
Về mặt phân loại, ấu trùng chuồn chuồn thuộc bộ Odonata, trong khi ấu trùng chuồn chuồn khổng lồ thuộc họ Dobfliidae của bộ Megaptera, cho thấy mối quan hệ họ hàng giữa chúng khá xa. Chuồn chuồn là nhóm côn trùng biến thái không hoàn toàn, từ ấu trùng bò trực tiếp lên khỏi mặt nước để trở thành cá thể trưởng thành. Ngược lại, chuồn chuồn khổng lồ trải qua biến thái hoàn toàn, phải có giai đoạn nhộng trước khi lột xác.
Dù hình dạng khiến nhiều người e ngại, các loài ấu trùng này thực chất là côn trùng có ích trong tự nhiên. Chúng ăn nhiều ấu trùng muỗi và rất nhạy cảm với chất lượng nước, nên thường được xem là loài côn trùng chỉ thị môi trường. Riêng ấu trùng chuồn chuồn khổng lồ còn đòi hỏi nguồn nước cực kỳ sạch để tồn tại.
Tuy vậy, điều khiến cư dân mạng lo lắng nhất lại là khả năng săn mồi của sinh vật này trong bể cá. Nhiều bình luận cảnh báo rằng đây là loài ăn thịt, có thể tấn công và giết cá cảnh nếu không bị loại bỏ kịp thời. Thực tế, ấu trùng chuồn chuồn đúng là có thể ăn cá, nhưng mức độ nguy hiểm phụ thuộc rất lớn vào kích thước của cả ấu trùng lẫn cá trong bể.
Với những bể cá nuôi cá cảnh kích thước lớn hơn ấu trùng, nguy cơ không quá nghiêm trọng. Tuy nhiên, nếu bể có các loài cá nhỏ như cá neon tetra, cá zebra danio, cá killifish hoặc cá bitterling, khả năng chúng trở thành con mồi là rất cao. Trong thế giới sinh vật thủy sinh cùng kích thước, ấu trùng chuồn chuồn được xem là kẻ săn mồi thuộc hàng hiệu quả nhất.
Cơ chế săn mồi của chúng đặc biệt đáng chú ý. Phần môi dưới của ấu trùng được biến đổi thành một cấu trúc giống “mặt nạ”, có thể phóng ra tức thì. Bình thường, bộ phận này gập dưới đầu, nhưng khi con mồi tiến vào tầm tấn công, các cơ sẽ sử dụng áp lực thủy lực để đẩy mặt nạ lao ra với tốc độ cực nhanh, chỉ trong vài phần nghìn giây. Những móng vuốt sắc ở đầu mặt nạ kẹp chặt con mồi rồi kéo thẳng vào miệng, nhanh đến mức mắt thường khó theo kịp.
Không chỉ vậy, ấu trùng còn có khả năng di chuyển đột ngột nhờ cơ chế tăng áp suất nước trong cơ thể. Bằng cách đóng van ở cuối bụng và co mạnh khoang cơ, chúng có thể lao đi từ mười đến hai mươi centimet trong tích tắc, kết hợp với cú tấn công của bộ phận miệng, tạo nên tỷ lệ săn mồi thành công rất cao. Con mồi thường không kịp nhận ra mối nguy hiểm trước khi bị tóm gọn.
Tùy kích thước và loài, khẩu phần của ấu trùng chuồn chuồn cũng khác nhau. Những cá thể nhỏ chủ yếu ăn ấu trùng muỗi và côn trùng thủy sinh nhỏ. Những cá thể cỡ trung có thể săn nòng nọc, cá con, tôm nhỏ. Với các loài lớn hơn, thậm chí đã có ghi nhận chúng ăn cả cá, rắn nước, rùa và ếch có kích thước lớn hơn cơ thể mình.
Trong môi trường ao ương cá giống nhân tạo, sự xuất hiện với số lượng lớn của ấu trùng có thể gây thiệt hại đáng kể, bởi chúng ăn cá con rất hiệu quả. Tuy nhiên, đây là hệ quả của môi trường thiếu cân bằng, không phải lỗi của bản thân loài côn trùng này. Trong tự nhiên, chúng đóng vai trò điều tiết quần thể nhiều sinh vật khác, đặc biệt là muỗi. Thống kê cho thấy mỗi ấu trùng có thể tiêu thụ trung bình khoảng 3.000 ấu trùng muỗi mỗi năm.
Dù phần lớn các loài này hiện không nằm trong danh sách bảo vệ, số lượng của chúng đang suy giảm do nhiều tác động từ con người. Một nguyên nhân ít người ngờ tới là ở Đông Nam Á và một số khu vực khác, ấu trùng chuồn chuồn được xem là thực phẩm. Chúng thường được chiên và bán với giá khá cao, khoảng 50 đến 80 nhân dân tệ mỗi kg, nguồn cung không đủ đáp ứng nhu cầu. Sự tò mò của du khách, cộng với hiệu ứng lan truyền trên mạng, đã vô tình tạo thêm áp lực lên quần thể tự nhiên.
Từ góc độ bảo vệ sinh thái và đa dạng sinh học, việc khai thác ấu trùng chuồn chuồn làm thực phẩm không được khuyến khích. Tuy nhiên, với câu chuyện sinh vật lạ trong bể cá, điều quan trọng hơn cả vẫn là ý thức xử lý và chuẩn bị vật liệu trang trí, để tránh những vị khách không mời mà đến gây xáo trộn hệ sinh thái nhỏ bé trong chính ngôi nhà của mình.
Đức Khương
