Đó chính là thông đỏ. Trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007, loài cây này được xếp ở cấp VU – sắp nguy cấp, có nguy cơ suy giảm mạnh trong tự nhiên và bị nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại.
Đáng chú ý, tại khu vực Núi Voi (Lâm Đồng), các nhà khoa học ghi nhận quần thể khoảng 230 cây Thông đỏ cổ thụ, nhiều cây cao từ 25–30 m, đường kính gốc lên tới vài mét. Quần thể này được ví là kho báu tự nhiên quý hiếm bậc nhất Việt Nam. Đặc biệt, một cá thể được đánh số 100 được ước tính khoảng 2.500 năm tuổi, với hệ rễ lan rộng trên diện tích hàng nghìn mét vuông.
Thông đỏ có tên khoa học là Taxus wallichiana, thuộc họ Thanh tùng (Taxaceae). Loài cây này phân bố chủ yếu ở các vùng cận nhiệt đới, độ cao khoảng từ 1.000 đến 2.000 m so với mực nước biển. Đặc điểm sinh học cho thấy Thông đỏ thuộc nhóm cây thân gỗ rễ cạn, rễ cọc kém phát triển, khả năng sinh trưởng chậm và khó thích nghi với biến động môi trường. Chính vì vậy, số lượng cây trong tự nhiên không nhiều và khó tái sinh như các loài cây rừng khác.
Hiện nay, trên thế giới chỉ còn ghi nhận quần thể tự nhiên của Thông đỏ tại ba quốc gia là Việt Nam, Lào, Trung Quốc.
Ở Việt Nam, Thông đỏ phân bố rải rác tại các tỉnh miền núi và cao nguyên như Lào Cai, Yên Bái (cũ), Sơn La, Nghệ An, Hà Tĩnh, Khánh Hòa và đặc biệt là Lâm Đồng. Các nhà khoa học xác định có hai nhóm chính: Thông đỏ lá ngắn (Taxus chinensis) phân bố chủ yếu ở miền Bắc và Thông đỏ lá dài (Taxus wallichiana) tập trung tại Lâm Đồng.
Giá trị dược liệu lớn
Giá trị lớn nhất của Thông đỏ nằm ở hàm lượng dược chất quý hiếm trong lá và vỏ cây. Các hợp chất nổi bật như Paclitaxel (Taxol) đã trở thành nền tảng cho nhiều loại thuốc điều trị ung thư vú, buồng trứng, phổi và một số bệnh lý ác tính khác. Ngoài ra, cây còn chứa các chất chống oxy hóa, hoạt chất Chlorophyll và Phenol, có tác dụng hỗ trợ kháng viêm, bảo vệ tế bào và tham gia vào quá trình cung cấp oxy cho máu.
Tuy nhiên, quần thể Thông đỏ đang đối mặt với nhiều thách thức. Diện tích phân bố nhỏ, phân tán và bị chia cắt khiến khả năng giao phấn và tái sinh tự nhiên suy giảm. Cây thường mọc xen trong rừng lá rộng thường xanh, dễ bị dây leo và các loài cây khác cạnh tranh không gian sống, dẫn đến chất lượng sinh trưởng kém, sâu bệnh và rỗng ruột. Bên cạnh đó, tình trạng phá rừng và khai thác trái phép càng làm gia tăng nguy cơ suy thoái nguồn gen quý hiếm này.
Trước thực trạng đó, tỉnh Lâm Đồng đã khoanh vùng bảo vệ đặc biệt các khu vực có Thông đỏ, tăng cường tuyên truyền cộng đồng và triển khai nghiên cứu nhân giống, trồng phục hồi rừng.
Minh Khang (t/h)
