Sáng 15/10 tại TP.HCM, màn hình phía sau ông Mohammad Mudasser chiếu ảnh cầu Ba Son nối trung tâm thành phố với Thủ Thiêm. Phó Tổng Giám đốc PwC Việt Nam dùng hình ảnh cây cầu để nói về chặng đường của nền kinh tế: một bờ là vốn và tập đoàn toàn cầu, bờ kia là nhân lực kỷ luật cùng hệ sinh thái sản xuất trong nước.
Theo số liệu thống kê quốc gia được PwC dẫn trên màn hình, GDP 9 tháng đầu năm nay tăng 9,01%. Nhưng câu hỏi ông Mudasser đặt ra không còn là làm sao tăng lưu lượng trên cây cầu, mà là cây cầu ấy dẫn Việt Nam tới đâu. Ông nói thẳng: “Lợi thế cạnh tranh dựa trên chi phí và gia công đang thu hẹp; Việt Nam đã đi qua giai đoạn chỉ cần đáp ứng tiêu chuẩn để tham gia chuỗi giá trị.”
Diễn đàn Cạnh tranh bằng định chuẩn trong thời kỳ xoay trục kinh tế sáng cùng ngày đẩy câu hỏi ấy đi thêm một bước. Doanh nghiệp Việt đã quen bị đo bằng thước của người khác, từ chuẩn ESG, kiểm kê carbon tới truy xuất nguồn gốc. Câu hỏi giờ là ngành nào của Việt Nam đủ dữ liệu và đủ quy mô để tự khắc vạch lên cây thước ấy.
Ba nấc trên cây thước
Khung phân tích mà diễn đàn sử dụng gồm 3 nấc, được ban tổ chức dẫn từ Báo cáo Phát triển Thế giới 2025 của Ngân hàng Thế giới. Ở nấc thích ứng (adapt), doanh nghiệp áp dụng tiêu chuẩn có sẵn để bước vào sân chơi. Nấc đồng bộ (align) đòi hỏi năng lực vận hành tiêu chuẩn ở quy mô lớn, ngang hàng với đối tác toàn cầu.
Nấc kiến tạo (author) là khi chính doanh nghiệp hay quốc gia sinh ra chuẩn để người khác làm theo. Một chứng nhận đủ đưa doanh nghiệp qua nấc đầu tiên, nhưng năng lực cạnh tranh chỉ hình thành khi chất lượng được giữ nhất quán và tiếp tục sinh ra cải tiến mới.
Ông Mudasser cho rằng cách đo sức cạnh tranh của chuỗi cung ứng đã đổi. Doanh nghiệp giờ được đánh giá ở khả năng giữ nguồn hàng cho khách vào ngày giông bão, thay vì giao đúng giờ với giá rẻ nhất vào ngày đẹp trời.
Với chuyển đổi xanh, ông lấy ví dụ trái thanh long Bình Thuận sang châu Âu và Mỹ, nơi người mua quét mã QR là biết lô hàng được trồng ở trang trại nào. Khi minh bạch được gắn thẳng vào sản phẩm, chuẩn xanh thôi là thủ tục giấy tờ để trở thành chìa khóa mở cửa thị trường khó tính.
Áp lực thời gian cũng được ông đặt lên bàn. Theo ông Mudasser, Việt Nam sẽ bước vào giai đoạn dân số già từ năm 2036, nên nền kinh tế chỉ còn khoảng 10 năm để giàu trước khi già.
Khung hành động PwC đề xuất gồm 3 bước tạo ra, chứng minh và mở rộng. Ở bước tạo ra, ông dẫn trường hợp Ecuador xây trọn hệ sinh thái quanh con tôm, từ nuôi trồng tới chế biến và thương hiệu. Bước chứng minh đòi doanh nghiệp Việt bước ra khỏi quy trình gia công do đối tác nước ngoài áp đặt, để tự chủ từ thiết kế, kiểm soát chất lượng tới chứng minh nguồn gốc sản phẩm. Bước mở rộng được ông giao cho các tập đoàn tư nhân lớn trong nước, nhóm có đủ tài chính và năng lực quản trị để kéo chuỗi cung ứng nội địa đi theo.
Những ngách Việt Nam có thể tự khắc vạch
Điều phối viên Huỳnh Công Thắng mở phiên thảo luận chính bằng câu hỏi Việt Nam đã sẵn sàng viết tiêu chuẩn của riêng mình hay vẫn chạy theo tiêu chuẩn người khác đặt ra. Bốn khách mời trả lời từ bốn lĩnh vực khác nhau, và câu trả lời rõ nhất lại đến từ cầu cảng.
Ông Phạm Quốc Long của Gemadept cho biết doanh nghiệp này hiện có 4/6 cảng đạt chuẩn cảng xanh. Nhờ cổng cảng thông minh và AI kiểm tra container, thời gian xử lý thủ tục giảm từ 3 đến 4 tiếng xuống còn 5 đến 6 phút. Theo ông Long, ngành cảng đã hội nhập sâu qua các công ước của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO), còn cảng xanh và cảng số là không gian mới mà Việt Nam có quyền tham gia đặt chuẩn cho châu Á.
Gemadept cũng đang phối hợp triển khai sàn giao dịch hàng hải, một sáng kiến của Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại TP.HCM (VIFC). Theo ông Long, sàn này có thể rút thời gian thanh quyết toán từ 10 đến 14 ngày xuống còn 1 đến 2 ngày.
Đại diện Pandora nhìn từ phía nhà sản xuất có vốn nước ngoài. Hãng trang sức Đan Mạch vừa xuất xưởng sản phẩm đầu tiên từ nhà máy mới tại Việt Nam trong tháng này, với cùng yêu cầu về chất lượng, phát triển bền vững và nguồn cung ứng có trách nhiệm như mọi cơ sở khác. Theo ông, tiêu chuẩn không được trở thành mục đích tự thân, và an ninh mạng phải được đưa vào chuẩn mực hiện đại trước rủi ro tấn công bằng mã độc.
Ở lĩnh vực AI, TS. Tuấn Anh đánh giá Việt Nam đang ở nấc thích ứng và bắt đầu vượt qua nấc này. Muốn lên nấc kiến tạo, theo ông, Việt Nam cần chọn những ngách chuyên môn hóa cao như pháp lý hoặc các bài toán đặc thù trong nước.
Ông cảnh báo rằng nếu không phát triển AI có chủ quyền, Việt Nam sẽ chỉ là đại lý bán lại, phụ thuộc vào token của nước ngoài và không kiểm soát được bảo mật dữ liệu. Thách thức lớn nhất ông nêu ra là bộ dữ liệu đánh giá, vì tiếng Việt có cấu trúc ghép từ khác hẳn tiếng Anh. Một chuẩn đánh giá AI cho luật sư hay thẩm phán đòi công sức của chính cộng đồng chuyên gia trong nước, thay vì sao chép bộ dữ liệu toàn cầu.
TS. Tuấn Anh cũng lưu ý hai kiểu bẫy nằm ở hai đầu. Bẫy thứ nhất là chuẩn của người đi theo, khi Việt Nam cứ rập khuôn Mỹ, châu Âu hay Trung Quốc. Bẫy thứ hai là quá chuẩn, khi những lớp quy định cứng nhắc chặn đường đổi mới thay vì phục vụ nó.
Thị trường phải chịu trả tiền cho chất lượng
Phiên tọa đàm cấp cao về con đường từ doanh nghiệp tiên phong tới năng lực quốc gia đặt ra 3 điều kiện. Thể chế phải đủ cởi mở để doanh nghiệp dám đầu tư dài hạn cho nghiên cứu và chuẩn hóa chất lượng. Thị trường phải ghi nhận độ tin cậy và chất lượng, vì khi giá rẻ vẫn là yếu tố gần như duy nhất quyết định cạnh tranh thì doanh nghiệp không có lý do để nâng chuẩn.
Điều kiện thứ ba nằm ở chính doanh nghiệp, và ông Richard D. McClellan đánh giá khá thẳng. CEO Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại TP.HCM nhận định: “Dù đã xuất hiện một số doanh nghiệp Việt Nam vươn lên mạnh mẽ và vận hành tiệm cận các chuẩn mực quốc tế, nhưng nhìn chung số đông doanh nghiệp nội địa vẫn chưa đạt đến cấp độ này.” Theo ông, hai việc cần làm ngay là minh bạch quản trị và nói được ngôn ngữ chuẩn mực của thị trường tài chính, thương mại toàn cầu.
Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Công nghiệp và Phát triển Bền vững (CSED) thuộc Sở Công Thương TP.HCM Lê Minh Trung nhìn ở tầm hệ sinh thái. Ông cho rằng: “Một vài doanh nghiệp tiên phong chưa đủ tạo nên năng lực định chuẩn của cả nền kinh tế.”
Về phía chính quyền, ông Nguyễn Hữu Yên giới thiệu 5 nhóm giải pháp TP.HCM đang triển khai cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp nhỏ và vừa. Ngoài khung pháp lý đặc thù cho đô thị lớn, thành phố đang dùng tiền tài trợ trực tiếp và ưu đãi thuế để kéo doanh nghiệp vào nghiên cứu.
Nhóm giải pháp đáng chú ý nhất với giới nghiên cứu là cơ chế chấp nhận rủi ro. Theo ông Yên, thành phố công nhận nguyên tắc chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu và thương mại hóa, đồng thời hậu kiểm dựa trên kiểm toán độc lập thay vì soát từng chứng từ.
Kết bài
Ở nấc kiến tạo, chuẩn mực không sinh ra từ một văn bản mà từ dữ liệu vận hành tích lũy đủ dày để người khác phải tham chiếu. Gemadept đã có số liệu thông quan rút từ hàng giờ xuống vài phút, còn bộ dữ liệu đánh giá AI tiếng Việt cho ngành luật vẫn là thách thức lớn nhất theo chính người làm AI. Khi cây cầu trên màn hình của PwC đã đưa dòng vốn sang bờ bên này, việc Việt Nam có cầm được thước hay không phụ thuộc vào chuyện doanh nghiệp trong nước có chịu ghi lại, chuẩn hóa và công bố cách mình vận hành. Người đặt chuẩn trước hết là người chịu đo chính mình bằng dữ liệu công khai.
PV
