Chiêu trò "kiếm tiền từ chất thải" của các trang trại tại Mỹ
Trong bức tranh tổng thể về các chiến dịch chống biến đổi khí hậu toàn cầu, bang California (Mỹ) từ lâu đã được xem là một trong những ngọn cờ đầu với những đạo luật môi trường khắt khe. Tuy nhiên, đằng sau sự tiến bộ của Tiêu chuẩn Nhiên liệu Carbon Thấp (LCFS) - một hệ thống được thiết kế để định hướng thị trường giảm phát thải - lại đang ẩn chứa một nghịch lý sinh học đầy tranh cãi, tạo nên câu chuyện hy hữu: phân bò càng thối (càng nhiều khí metan), các chủ trang trại càng kiếm được nhiều tiền.
Nhiều năm qua, bang California đã chi trả những khoản trợ cấp khổng lồ cho các trang trại nuôi bò sữa để khuyến khích họ lắp đặt hệ thống phân hủy kỵ khí. Thay vì để phân bò lộ thiên trong các ao chứa lớn khiến khí metan - một loại khí nhà kính siêu mạnh - tự do bay vào khí quyển, chất thải sẽ được giữ lại trong các thùng kín. Lượng khí sinh học thu được sau đó biến đổi thành khí tự nhiên thương mại đưa vào mạng lưới đường ống để phát điện hoặc chạy xe.
Nhờ hành động này, các trang trại sở hữu một lượng lớn "hạn ngạch carbon thấp". Những gã khổng lồ trong ngành dầu mỏ và nhiên liệu giao thông, nếu không đạt tiêu chuẩn khí thải do bang quy định, sẽ bỏ ra hàng triệu đô la để mua lại số hạn ngạch này trên sàn giao dịch. Kết quả là, trên sổ sách kế toán, ngành năng lượng hóa thạch vẫn nghiễm nhiên "đạt chuẩn xanh" mà không cần cắt giảm một giọt dầu nào trong chuỗi vận hành thực tế của họ.
Sai lầm chí mạng từ công thức toán học hạch toán carbon
Mặc dù mô hình này nhận được sự tán thưởng nồng nhiệt từ giới kinh doanh do mức lợi nhuận quá hấp dẫn, các nghiên cứu khoa học chuyên sâu gần đây đã liên tục dội gáo nước lạnh vào hệ thống LCFS. Giới học giả chỉ ra rằng, cơ chế quản trị này đang mắc phải một sai lầm mang tính hệ thống khi đánh đồng tác động khí hậu của các loại khí nhà kính khác nhau, cụ thể là metan và carbon dioxide (CO2).
Theo công thức tính toán thời hạn 100 năm của bang California, metan có khả năng làm nóng lên toàn cầu gấp khoảng 25 lần so với CO2. Về mặt lý thuyết ngắn hạn, một chiếc xe chạy bằng khí sinh học thu gom từ phân bò sẽ tạo ra hạn ngạch đủ để bù đắp cho lượng phát thải của tận 26 chiếc xe chạy xăng cùng loại. Thế nhưng, tầng khí quyển thực tế của Trái Đất lại không vận hành theo những phép tính giản đơn như vậy.
Khí metan tuy có sức tàn phá khủng khiếp nhưng tuổi thọ của nó vô cùng ngắn ngủi, chỉ mất khoảng 20 năm để tự phân hủy và biến mất hoàn toàn khỏi bầu khí quyển. Ngược lại, CO2 lại là một kẻ thù dai dẳng. Lượng CO2 thải ra ngày hôm nay sẽ liên tục tích tụ, bám trụ và nung nóng hành tinh của chúng ta trong suốt hàng trăm, thậm chí là hàng ngàn năm tiếp theo.
Hệ quả thực tế từ chính sách này của California là một sự đổi chác đầy nguy hiểm: dùng sự nóng lên vĩnh viễn để đổi lấy một sự dịu đi tạm thời. Lượng khí metan được giữ lại từ phân bò hôm nay, nếu có lỡ thoát ra ngoài, cũng sẽ tự tiêu tán vào khoảng năm 2050. Trong khi đó, lượng CO2 dư thừa mà các công ty dầu mỏ được phép thải ra bầu khí quyển (nhờ tấm bùa hộ mệnh mua từ trang trại bò) sẽ tiếp tục giam hãm nhiệt độ Trái Đất đến tận nhiều thiên niên kỷ sau.
Sự lệch pha thời gian và bài học cho thị trường toàn cầu
Các nhà nghiên cứu môi trường đã đưa ra lời cảnh báo đanh thép: Nếu muốn giữ nhiệt độ toàn cầu ở ngưỡng an toàn, nhân loại không thể dùng việc gia tăng khí thải có tuổi thọ dài để bù trừ cho việc cắt giảm khí thải có tuổi thọ ngắn. Cả metan và CO2 bắt buộc phải được cắt giảm đồng thời và độc lập.
Bất chấp những lỗ hổng khoa học rõ ràng này, vào năm 2024, các cơ quan quản lý bang California vẫn quyết định gia hạn các điều khoản cốt lõi của dự án này đến sau năm 2050, thậm chí còn đề xuất nới lỏng giới hạn phát thải cho các doanh nghiệp ô nhiễm lớn và bơm thêm tiền cho ngành chăn nuôi.
Câu chuyện nghịch lý tại California không còn là vấn đề nội bộ của nước Mỹ. Xu hướng đưa nhiều loại khí nhà kính có nguồn gốc, đặc tính vật lý khác nhau vào chung một rổ chính sách và thị trường giao dịch đang lan rộng ra toàn cầu.
Bản chất sâu xa của cuộc tranh luận này phơi bày một tư duy quản trị khí hậu thay vì ép buộc từng ngành công nghiệp, từng doanh nghiệp phải dốc toàn lực thực hiện cuộc cách mạng chuyển đổi sạch để hướng tới phát thải ròng bằng không (Net Zero), các nhà lập pháp lại tạo ra một trò chơi dịch chuyển trách nhiệm phức tạp trên giấy tờ.
Đã đến lúc chúng ta phải ngừng việc xem "không làm ô nhiễm" là một hành vi cần được ban thưởng bằng tiền, mà phải bắt buộc mọi ngành kinh doanh phải tự chịu trách nhiệm hoàn toàn với gánh nặng môi trường do chính mình tạo ra, thay vì đẩy nó cho toàn xã hội gánh vác.
Tham khảo: Technologyreview
Đức Khương
