Ô nhiễm không khí không chỉ gây hại cho hệ hô hấp mà còn làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch. Theo các chuyên gia tại Trường Y tế Công cộng Harvard T.H. Chan (Mỹ), việc tiếp xúc với không khí ô nhiễm có liên quan đến nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, trong đó có nhồi máu cơ tim, tăng huyết áp, suy tim và đột quỵ.
Nguy cơ nhồi máu cơ tim có thể tăng chỉ sau vài giờ
Một nghiên cứu tại Boston, Mỹ, theo dõi các trường hợp nhồi máu cơ tim từ tháng 1/1995 đến tháng 5/1996 cho thấy nguy cơ xảy ra biến cố này có liên quan đến nồng độ bụi mịn PM2.5 trong không khí. Theo Doug Dockery, Giáo sư danh dự về dịch tễ học môi trường tại Trường Y tế Công cộng Harvard T.H. Chan, nguy cơ nhồi máu cơ tim tăng lên khi nồng độ PM2.5 gia tăng trong vòng 2 giờ trước đó.
Phát hiện này cho thấy tác động của ô nhiễm không khí đối với tim mạch không chỉ xuất hiện sau nhiều năm tiếp xúc. Ngay cả những thay đổi về chất lượng không khí trong thời gian ngắn cũng có thể liên quan đến nguy cơ nhồi máu cơ tim.
Theo Dockery, khi thực hiện Nghiên cứu Sáu Thành phố (Harvard Six Cities Study), các nhà khoa học ban đầu chủ yếu tập trung tìm hiểu mối liên hệ giữa ô nhiễm không khí và các bệnh về đường hô hấp. Tuy nhiên, kết quả lại cho thấy mối liên hệ đáng chú ý giữa ô nhiễm không khí và nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch.
Được công bố năm 1993, nghiên cứu này trở thành một công trình có ảnh hưởng trong lĩnh vực ô nhiễm không khí và sức khỏe cộng đồng. Những nghiên cứu tiếp theo tiếp tục củng cố bằng chứng về tác động của ô nhiễm không khí đối với hệ tim mạch, góp phần thúc đẩy việc xây dựng và siết chặt các tiêu chuẩn chất lượng không khí tại Mỹ cũng như nhiều quốc gia khác.
Bụi mịn PM2.5 đặc biệt đáng lo ngại đối với sức khỏe tim mạch
Trong số các chất gây ô nhiễm không khí, bụi mịn PM2.5 là một trong những tác nhân đáng quan tâm do khả năng xâm nhập sâu vào hệ hô hấp. Đây là những hạt bụi có đường kính không lớn hơn 2,5 micromet, nhỏ hơn nhiều lần so với đường kính sợi tóc người.
Theo các chuyên gia Harvard Chan, những hạt bụi này có thể đi sâu vào phổi, thậm chí xâm nhập vào máu. Chúng cũng có thể kích hoạt các phản ứng sinh học trong cơ thể, gây viêm và ảnh hưởng đến hoạt động của hệ tim mạch.
Ngoài ra, bụi mịn có thể tác động đến hệ thần kinh tự chủ, vốn giữ vai trò điều hòa nhịp tim và một số chức năng tim mạch. Các cơ chế này đang được nghiên cứu để làm rõ cách ô nhiễm không khí gây tổn hại đến sức khỏe.
PM2.5 phát sinh từ nhiều nguồn, trong đó có hoạt động đốt nhiên liệu hóa thạch tại các nhà máy điện, cơ sở công nghiệp và phương tiện giao thông như ô tô, xe tải. Khói từ các vụ cháy rừng cũng là một nguồn phát thải đáng kể.
Đáng chú ý, một nghiên cứu năm 2023 có sự tham gia của các nhà khoa học Harvard Chan cho thấy bụi mịn phát thải từ các nhà máy điện có thể gây nguy cơ tử vong cao gấp khoảng 2 lần so với bụi mịn từ những nguồn khác. Kết quả này cho thấy nguồn phát thải cũng là yếu tố cần được xem xét khi đánh giá tác động của ô nhiễm không khí đối với sức khỏe.
Quy mô ảnh hưởng của PM2.5 còn được phản ánh qua các số liệu toàn cầu. Theo một nghiên cứu công bố năm 2017 trên tạp chí The Lancet được Dockery dẫn lại, ô nhiễm PM2.5 có liên quan đến khoảng 4,2 triệu ca tử vong trên toàn thế giới trong năm 2015. Trong số này, khoảng 2,4 triệu ca liên quan đến bệnh tim mạch, cho thấy gánh nặng đáng kể của ô nhiễm bụi mịn đối với sức khỏe cộng đồng.
Ai dễ bị ảnh hưởng và làm thế nào để giảm nguy cơ?
Không phải ai cũng chịu tác động của ô nhiễm không khí ở mức độ như nhau. Theo các chuyên gia Harvard Chan, người mắc bệnh tim, bệnh phổi, tiểu đường hoặc các bệnh mạn tính khác có thể đối mặt với nguy cơ cao hơn. Người cao tuổi, phụ nữ mang thai, trẻ em và người có điều kiện kinh tế khó khăn cũng thuộc nhóm dễ bị tổn thương.
Một số nghiên cứu cho thấy môi trường sống có nhiều cây xanh và thảm thực vật có thể giúp giảm bớt tác động bất lợi của bụi mịn PM2.5 đối với sức khỏe tim mạch.
Để hạn chế tiếp xúc với không khí ô nhiễm, các chuyên gia khuyến nghị người dân thường xuyên theo dõi chất lượng không khí tại nơi sinh sống và hạn chế hoạt động ngoài trời khi mức ô nhiễm cao. Khi cần thiết, người dân có thể sử dụng khẩu trang N95 và máy lọc không khí có bộ lọc HEPA. Với hệ thống điều hòa, thông gió trung tâm, việc nâng cấp bộ lọc lên cấp MERV 13 hoặc cao hơn cũng có thể giúp cải thiện chất lượng không khí trong nhà.
Tuy nhiên, các biện pháp cá nhân chỉ giúp giảm một phần nguy cơ phơi nhiễm. Theo Dockery, cải thiện chất lượng không khí ngoài trời vẫn đóng vai trò quan trọng, đặc biệt đối với những người không có điều kiện trang bị thiết bị lọc không khí.
Về lâu dài, các chuyên gia cho rằng cần giảm ô nhiễm ngay từ nguồn phát thải thông qua việc phát triển năng lượng tái tạo, sử dụng phương tiện giao thông sạch và mở rộng không gian xanh.
Việc kiểm soát khí thải từ các nhà máy điện và phương tiện giao thông cũng có thể góp phần cải thiện chất lượng không khí, qua đó bảo vệ sức khỏe tim mạch cộng đồng.
