Trong đời sống thường ngày, không khó để bắt gặp những hành vi tưởng như vô hại như bóc da tay, cắn móng hay nặn mụn. Nhiều người xem đó chỉ là thói quen nhỏ, thậm chí là phản xạ vô thức khi căng thẳng. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng đằng sau những hành động tưởng chừng đơn giản ấy có thể là biểu hiện của một rối loạn tâm lý mang tên rối loạn bóc tách da cưỡng chế, một dạng bệnh lý âm thầm nhưng có sức tàn phá đáng kể đối với cả thể chất lẫn tinh thần.
Theo các nghiên cứu được đề cập trong tài liệu gốc, rối loạn này không chỉ dừng lại ở việc thỉnh thoảng bóc da hay cắn móng. Người mắc có xu hướng lặp đi lặp lại hành vi gây tổn thương da trên nhiều bộ phận cơ thể như tay, lưng, cánh tay. Những tổn thương này có thể từ nhẹ như đau, chảy máu cho đến nặng như viêm nhiễm kéo dài. Điều đáng nói là người bệnh thường không thể kiểm soát hành vi của mình, dù đã nhiều lần cố gắng dừng lại.
Một trường hợp điển hình là cô gái 19 tuổi tên Emma. Trước mỗi lần ra ngoài, cô phải sử dụng thuốc chống lo âu vì cơ thể đầy vết thương do hành vi cào cấu không kiểm soát. Sự tự ti về ngoại hình khiến cô thu mình, hạn chế tiếp xúc xã hội, từ đó càng làm trầm trọng thêm vấn đề tâm lý vốn có.
Không chỉ dừng lại ở bóc da, các hành vi tương tự như cắn móng tay, cắn da hay nhổ tóc cũng được xếp vào nhóm hành vi lặp lại tập trung vào cơ thể, hay còn gọi là BFRB. Một người đàn ông 25 tuổi từng phục vụ trong quân đội đã hình thành thói quen chà xát khớp ngón tay để giảm căng thẳng trong quá trình huấn luyện. Theo thời gian, hành vi này khiến ngón tay xuất hiện các mảng tăng sinh bất thường, trở thành tổn thương vĩnh viễn.
Các trường hợp nhổ tóc cũng cho thấy mức độ nghiêm trọng không kém. Một thiếu nữ 17 tuổi do áp lực học tập đã nhổ tóc đến mức hói từng mảng. Một phụ nữ 23 tuổi thậm chí dành tới 3 giờ mỗi ngày để nhổ tóc, và cảm nhận được khoái cảm mạnh mẽ ngay tại thời điểm thực hiện hành vi. Theo chia sẻ, nguyên nhân bắt nguồn từ những tổn thương tâm lý thời thơ ấu, khi cô từng bị chế giễu, kết hợp với áp lực cuộc sống khi trưởng thành.
Dữ liệu trong nghiên cứu cho thấy rối loạn bóc tách da cưỡng chế có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, nhưng phổ biến hơn ở thanh thiếu niên và người trưởng thành, đặc biệt là nữ giới. Đáng chú ý, yếu tố di truyền cũng được ghi nhận khi có tới 43% người thân của bệnh nhân trong một nghiên cứu có biểu hiện tương tự.
Dù thường bị nhầm lẫn với rối loạn ám ảnh cưỡng chế, hai tình trạng này không hoàn toàn giống nhau, dù có thể đồng thời xuất hiện. Khoảng 52% bệnh nhân rối loạn bóc tách da cũng mắc OCD. Bên cạnh đó, tình trạng này cũng phổ biến hơn ở những người bị lo âu hoặc trầm cảm, cho thấy mối liên hệ chặt chẽ với sức khỏe tâm thần.
Các chuyên gia cho rằng nguyên nhân cốt lõi nằm ở việc con người thiếu cơ chế giải tỏa áp lực. Khi đối mặt với căng thẳng kéo dài, một số người tìm đến những hành vi gây kích thích cơ thể để giảm stress và tạo cảm giác dễ chịu tạm thời. Tuy nhiên, chính cơ chế này lại khiến hành vi trở thành thói quen khó bỏ, thậm chí gây tổn thương nghiêm trọng, tiệm cận với hành vi tự làm hại bản thân.
Một điểm đáng lưu ý là phần lớn người mắc không nhận thức được hành vi của mình trong lúc thực hiện. Chỉ đến khi xuất hiện đau đớn hoặc chảy máu, họ mới nhận ra. Những vết thương trên cơ thể lại trở thành nguồn gốc của sự tự ti, khiến họ né tránh giao tiếp, từ đó tạo thành một vòng luẩn quẩn tâm lý khó thoát.
Môi trường sống cũng đóng vai trò quan trọng. Các nghiên cứu chỉ ra rằng trẻ em lớn lên trong môi trường gia đình tiêu cực, thiếu sự hỗ trợ xã hội hoặc có xu hướng cầu toàn dễ phát triển các hành vi này hơn. Khi thực tế không đạt kỳ vọng, áp lực tâm lý gia tăng, kéo theo sự gia tăng của các hành vi tự gây tổn thương.
Dù vậy, không phải không có hướng giải quyết. Một số phương pháp như chuyển hướng chú ý bằng cách sử dụng bóng giảm stress, sơn móng tay, bôi kem dưỡng hay đeo găng tay đã cho thấy hiệu quả nhất định. Tuy nhiên, nhiều người gặp khó khăn trong việc duy trì lâu dài.
Đáng tiếc, theo tài liệu, chưa đến 20% người mắc tìm đến sự hỗ trợ y tế. Trong khi đó, các phương pháp điều trị như sử dụng thuốc hoặc liệu pháp hành vi nhận thức đã được chứng minh có hiệu quả, giúp hơn một nửa bệnh nhân cải thiện triệu chứng.
Hiện tượng này không chỉ xảy ra ở con người. Trong thế giới động vật, vẹt có thể tự nhổ lông khi bị stress hoặc bị bỏ rơi, mèo có thể liếm lông quá mức đến mức gây tổn thương da. Những hành vi này cho thấy phản ứng tương tự trước áp lực tâm lý.
Trong bối cảnh xã hội hiện đại với nhịp sống nhanh, áp lực công việc và cạnh tranh ngày càng gia tăng, các vấn đề tâm lý ngày càng trở nên phổ biến. Những hành vi tưởng chừng vô hại như bóc da hay cắn móng có thể là tín hiệu cảnh báo sớm. Việc nhận diện đúng và can thiệp kịp thời không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe thể chất mà còn góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống một cách toàn diện.
Đức Khương
