Rãnh Bành Hồ nằm ở phía tây nam eo biển Đài Loan vốn là một khu vực đánh bắt thủy sản nhộn nhịp. Do không chịu ảnh hưởng bởi lệnh cấm đánh bắt cá mùa hè, ngư dân tại đây liên tục thực hiện các hoạt động cào lưới đáy quanh năm. Sự khai thác kiệt quệ này vô tình kéo lên từ đáy biển những kho tàng cổ sinh vật học vô giá.
Trong kỷ băng hà thuộc thế Pleistocene, khu vực này từng là thung lũng của sông Mân cổ đại, nối liền đại lục bằng cầu cạn Đông Sơn. Hàng loạt động vật hoang dã như voi, trâu nước đã bỏ mạng tại đây và hóa thạch, tạo nên cái mà giới khoa học gọi là hệ động vật Bành Hồ.
Năm 2008, một nhà sưu tầm tên Thái Khôn Ngọc đã tình cờ phát hiện một mẩu xương hàm tại cửa hàng đồ cổ ở Đài Nam. Bằng con mắt tinh đời, ông lập tức nhận ra những đặc điểm bất thường: hàm răng thô to, đen bóng với phần chân răng cắm sâu rộng - những dấu hiệu không thuộc về lợn hay người hiện đại.
Sau khi mua lại với giá rẻ mạt, ông đã hiến tặng mẫu vật mang mã số NMNS006655 này cho Bảo tàng Khoa học Tự nhiên Quốc gia. Từ một món hàng trôi nổi, mảnh xương đã bước vào phòng thí nghiệm, mở ra một cuộc điều tra kéo dài hơn một thập kỷ.
Đội ngũ nghiên cứu do Trương Quân Tường và giáo sư Yousuke Kaifu từ Đại học Tokyo dẫn đầu ban đầu đặt tên cho mẫu vật này là "người nguyên thủy Bành Hồ". Phân tích hình thái học chỉ ra những thông số đáng kinh ngạc. Xương hàm chứa chiếc răng hàm thứ hai to bất thường với kích thước 14,2 mm x 13,4 mm, đi kèm một chân răng phụ.
Đặc biệt, kết cấu xương có chỉ số độ dày lên tới 76%, vượt qua mọi mẫu vật đối chiếu đương thời và hoàn toàn không có cấu trúc cằm - một đặc điểm định danh của giống loài Homo sapiens. Sự thô kệch này từng dẫn đến giả thuyết về một chủng người khổng lồ cao tới 1,9 mét, trước khi bị bác bỏ bằng lập luận thực tế hơn về quá trình tiến hóa thích nghi với chế độ ăn thiên về thực vật.
Thử thách lớn nhất mà các nhà khoa học phải đối mặt là việc xác định niên đại. Khác với các di chỉ trên cạn, môi trường biển đã cuốn trôi toàn bộ manh mối địa tầng. Lượng collagen ít ỏi khiến phương pháp carbon phóng xạ vô dụng, trong khi hệ thống uranium lại bị nhiễu do nước biển. Nhóm nghiên cứu buộc phải đo tỷ lệ flo và natri so sánh với các hóa thạch động vật cùng khu vực. Kết quả chỉ ra mẫu xương có niên đại muộn hơn 450.000 năm, rơi vào khoảng 190.000 - 130.000 năm hoặc 70.000 - 10.000 năm trước.
Nút thắt thực sự được tháo gỡ vào tháng 10 năm 2022. Bằng việc hợp tác với Đại học Copenhagen, các nhà khoa học đã trích xuất thành công 51 loại protein nội sinh từ xương và men răng. Trong số 4241 gốc axit amin, họ tìm thấy hai vị trí mang tính định danh tuyệt đối của người Denisova. Đến tháng 4 năm 2025, công bố chính thức trên tạp chí Science đã giáng một đòn mạnh vào định kiến học thuật: đây là một cá thể nam giới thuộc chủng người Denisova.
Sự hiện diện của người Denisova tại khu vực cận nhiệt đới như Đài Loan mang một ý nghĩa cách mạng. Trước đây, dấu tích của họ chỉ quẩn quanh ở các vùng khí hậu khắc nghiệt như hang động Denisova ở Siberia hay hang Bạch Thạch Nhai trên cao nguyên Thanh Tạng.
Việc phát hiện hóa thạch tại một môi trường ấm áp và ẩm ướt đã chứng minh Denisova không phải là những kẻ sinh tồn co cụm ở vùng cao nguyên lạnh giá, mà là một chủng tộc hưng thịnh từng trải dài khắp bản đồ Đông Á.
Điều này cũng cung cấp bằng chứng vật lý hoàn hảo cho những nghiên cứu gen trước đó, giải thích vì sao quần thể người Philippines hiện đại lại mang tới 21% biến thể gen AMBN kiểu Denisova.
Mặc dù mang tính đột phá, công trình này vẫn đang vấp phải những luồng ý kiến phản biện gay gắt từ giới hàn lâm. Câu hỏi về nguồn gốc địa lý vẫn còn bỏ ngỏ khi dòng hải lưu hoàn toàn có thể đã cuốn trôi mảnh xương từ một vùng đất khác đến rãnh Bành Hồ.
Hơn thế nữa, tính chính xác của phương pháp phân tích protein trong môi trường đại dương đầy tạp chất sinh học cũng bị đặt dấu hỏi, khi một số chuỗi axit amin được trích dẫn hoàn toàn có thể trùng khớp với các vi khuẩn hoặc loài động vật khác.
Cuộc chiến tìm kiếm sự thật về người Denisova tại châu Á có lẽ chỉ mới bắt đầu ở vạch xuất phát, đòi hỏi những bằng chứng vững chắc hơn để hoàn thiện bức tranh tiến hóa của nhân loại.
Đức Khương
