Ngành phần mềm đang có một lịch sử khá thú vị. Microsoft, tập đoàn từng xem Linux và phần mềm nguồn mở là mối đe dọa đối với mô hình kinh doanh phần mềm độc quyền, ngày nay lại trở thành một trong những doanh nghiệp tích cực nhất trong hệ sinh thái nguồn mở.
Tại hội thảo “Linux và Phần mềm nguồn mở - Hướng đi giúp doanh nghiệp Việt Nam tuân thủ pháp luật về bản quyền với chi phí hợp lý” diễn ra ngày 25/8 tại Đại học Phenikaa, TS. Nguyễn Hồng Quang, Nguyên Chủ tịch VFOSSA, đưa ra một quan điểm đáng chú ý: “Không thể làm chủ CNTT nếu không làm chủ được mã nguồn của sản phẩm phần mềm”.
Theo ông, phần mềm nguồn mở không chỉ là một lựa chọn để tiết kiệm chi phí, mà còn có thể trở thành công cụ giúp doanh nghiệp làm chủ công nghệ, tùy biến sản phẩm, tăng khả năng kiểm soát an ninh, bảo mật.
Điều đáng nói là chính Microsoft từng đứng ở phía đối diện của triết lý này.
Khi Microsoft cũng phải “quay xe”
Đầu những năm 2000, khi Linux và mô hình phần mềm nguồn mở bắt đầu trở thành đối trọng đáng kể với Windows, CEO Microsoft khi đó Steve Ballmer từng gọi Linux là “cancer” (ung thư). Phát biểu này phản ánh khá rõ cách Microsoft nhìn nhận phần mềm nguồn mở vào thời điểm đó, khi công ty lo ngại mô hình cấp phép nguồn mở có thể đe dọa hệ sinh thái phần mềm thương mại của mình.
Hơn một thập niên sau, quan điểm ấy gần như đảo ngược hoàn toàn.
Năm 2016, Microsoft gia nhập Linux Foundation ở cấp Platinum, cấp thành viên cao nhất của tổ chức này. Trước đó, công ty đã mở mã nguồn .NET Core, hỗ trợ Ubuntu trên Windows, đưa SQL Server lên Linux, đồng thời đóng góp cho nhiều dự án nguồn mở. Linux Foundation khi đó nhận định Microsoft đã trở thành một thành viên tích cực của cộng đồng nguồn mở.
Microsoft sau đó tiếp tục thực hiện một trong những thương vụ gây nhiều chú ý nhất với cộng đồng lập trình viên. Năm 2018, hãng chi 7,5 tỷ USD để mua GitHub, nền tảng được xem như một trong những trung tâm quan trọng nhất của thế giới phát triển phần mềm.
Thương vụ này từng khiến một bộ phận lập trình viên lo ngại Microsoft có thể biến GitHub thành một phần của hệ sinh thái đóng. Ngược lại, Microsoft cam kết GitHub tiếp tục là nền tảng mở, hoạt động độc lập, giữ triết lý ưu tiên nhà phát triển. Khi hoàn tất thương vụ, hãng một lần nữa khẳng định GitHub vẫn duy trì mô hình mở.
Nhìn từ hiện tại, đây không đơn thuần là một màn “quay xe” về mặt tư tưởng. Đó là sự thay đổi trong cách các tập đoàn công nghệ nhìn nhận giá trị kinh tế của mã nguồn mở.
Tại hội thảo, số liệu từ Open Source Contributor Index tháng 8/2026 được sử dụng để minh họa cho mức độ tham gia của các tập đoàn lớn. Microsoft nằm trong nhóm dẫn đầu với hàng trăm nhân sự trực tiếp đóng góp cho nguồn mở, trong khi Google cũng duy trì lực lượng đóng góp quy mô lớn. Meta được dẫn chứng với 125 dự án công khai trên GitHub cùng 168 nhân sự tham gia.
Điều này cho thấy nguồn mở đã vượt qua ranh giới của một cộng đồng lập trình viên tự nguyện để trở thành một hạ tầng kinh tế quan trọng của ngành công nghệ.
Doanh nghiệp không đóng góp cho nguồn mở đơn thuần vì tinh thần thiện nguyện. Họ có lợi ích trực tiếp khi tham gia. Một dự án được hàng nghìn kỹ sư cùng kiểm thử sẽ có thêm nhiều “con mắt” phát hiện lỗi. Doanh nghiệp có thể sử dụng những nền tảng sẵn có thay vì phải xây dựng mọi thứ từ đầu, đồng thời chia sẻ một phần gánh nặng nghiên cứu và phát triển với cộng đồng. Việc đóng góp cũng giúp doanh nghiệp thu hút nhân tài, nâng cao uy tín kỹ thuật và kết nối với hệ sinh thái công nghệ toàn cầu.
Đây cũng là lý do nguồn mở đang đặt ra một bài toán khác cho doanh nghiệp Việt Nam. Việt Nam sử dụng phần mềm nguồn mở rất nhiều, song mức độ đóng góp trở lại cộng đồng vẫn còn khiêm tốn.
Theo đánh giá được trình bày tại hội thảo, chưa có cuộc điều tra quy mô quốc gia về thực trạng này. Qua quan sát của VFOSSA, số dự án nguồn mở do người Việt xây dựng và có ảnh hưởng quốc tế còn ít, trong khi không nhiều doanh nghiệp có chính sách khuyến khích nhân viên đóng góp cho các dự án nguồn mở.
Khoảng trống bản quyền
Bên cạnh đó, khoảng trống lớn hơn nằm ở câu chuyện bản quyền. “Miễn phí” không đồng nghĩa với “không có bản quyền”. Phần lớn phần mềm nguồn mở vẫn được bảo vệ bởi copyright, còn license mới là thứ quy định người dùng được làm gì với phần mềm cùng những nghĩa vụ phải tuân thủ.
Một doanh nghiệp có thể sử dụng hàng trăm thành phần nguồn mở trong sản phẩm thương mại, song nếu không quản lý giấy phép, các phụ thuộc gián tiếp hoặc những thành phần đã lỗi thời, họ có thể đối mặt với cả rủi ro pháp lý lẫn bảo mật.
Đó là lý do khái niệm “Open Source Compliance”, tức tuân thủ nguồn mở, ngày càng quan trọng. Theo tài liệu của VFOSSA, doanh nghiệp cần đảm bảo các nghĩa vụ về giấy phép, quản lý việc sử dụng mã nguồn mở trong sản phẩm thương mại, tuân thủ các cam kết với nhà cung cấp bên thứ ba, đồng thời bảo vệ tài sản trí tuệ của chính mình.
Với Việt Nam, bài toán vì thế không còn nằm ở việc có nên dùng nguồn mở hay không. Câu hỏi quan trọng hơn là doanh nghiệp có hiểu mình đang sử dụng thứ gì, có tuân thủ luật chơi hay không, đồng thời có sẵn sàng đóng góp trở lại hay không.
VFOSSA đang đề xuất một hướng đi đáng chú ý là “Bình dân học vụ Nguồn mở”, từ kiến thức cơ bản về giấy phép, bản quyền, bảo mật đến kỹ năng sử dụng Linux, báo lỗi, cập nhật bản vá, tùy biến phần mềm và đóng góp ngược lên dự án gốc. Tổ chức này cũng công bố mô hình Ban tư vấn nguồn mở miễn phí cho doanh nghiệp, với cam kết phản hồi yêu cầu trong 24 giờ.
Câu chuyện Microsoft vì thế có thể được nhìn theo một cách khác. Gã khổng lồ từng xem Linux là “ung thư” cuối cùng lại trở thành thành viên cấp cao của Linux Foundation, đưa nhiều sản phẩm lên Linux, mở mã nguồn hàng loạt công cụ, rồi sở hữu GitHub.
Đó không hẳn là sự thất bại của Microsoft trước nguồn mở. Ngược lại, nó cho thấy nguồn mở đã trở nên quan trọng đến mức ngay cả những tập đoàn từng phản đối nó cũng buộc phải bước vào cuộc chơi.
Trong kỷ nguyên AI, cloud và phần mềm ngày càng phụ thuộc lẫn nhau, làm chủ công nghệ không còn đơn giản là sở hữu một sản phẩm. Doanh nghiệp cần hiểu mã nguồn, hiểu giấy phép, hiểu cộng đồng và quan trọng hơn là hiểu cách đóng góp vào hệ sinh thái mà mình đang hưởng lợi.
Với doanh nghiệp Việt Nam, bài học lớn nhất có lẽ không phải là “hãy dùng Linux”. Đó là hãy chuyển từ vị thế người tiêu dùng nguồn mở sang một thành viên thực sự của cộng đồng nguồn mở./
Vũ Hoàng
