Sau kỳ nghỉ hè, trẻ con trở lại trường thường mang theo rất nhiều câu chuyện. Đứa kể về chuyến đi biển cùng gia đình, đứa khoe lần đầu được đi máy bay, có bạn lại hào hứng kể về những ngày nghỉ ở một khu nghỉ dưỡng hay những món đồ mới được bố mẹ mua. Với người lớn, đó đơn giản chỉ là những câu chuyện trẻ con chia sẻ với nhau sau một thời gian không gặp. Nhưng với một đứa trẻ lớp 3, những câu chuyện ấy đôi khi lại trở thành một phép so sánh rất rõ ràng về cuộc sống của chính mình.
Chị Hạnh Nguyễn, một bà mẹ ở TP.HCM mới đây kể, sau ngày đầu tiên con trai đi học lại sau kỳ nghỉ hè, cậu bé trở về nhà rồi nói một câu khiến chị vừa bất ngờ vừa buồn cười: "Nhà mình nghèo quá mẹ ơi!".
Hỏi ra mới biết, trong ngày đầu tiên gặp lại bạn bè, cậu bé nghe các bạn kể về những chuyến du lịch trong kỳ nghỉ hè. Có bạn được bố mẹ đưa đi biển, có bạn đi chơi nhiều nơi, có bạn còn kể về những trải nghiệm mà cậu chưa từng có. Trong khi đó, kỳ nghỉ hè của cậu khá đơn giản, chủ yếu là về quê ngoại chơi.
Với bố mẹ, đó là một mùa hè bình thường và đủ đầy. Con được về quê, được gặp ông bà, được chơi với người thân, được nghỉ ngơi sau một năm học. Nhưng trong suy nghĩ của một đứa trẻ 8-9 tuổi, khi đặt kỳ nghỉ của mình cạnh những câu chuyện hào nhoáng từ bạn bè, sự khác biệt ấy lại trở nên rất lớn. Cậu bé bắt đầu nghĩ rằng bạn bè được đi nhiều nơi hơn, có nhiều thứ hơn, còn mình thì không có, vậy có nghĩa là gia đình mình nghèo.
Cách ứng xử đáng nể
Điều thú vị là người mẹ không nổi nóng, cũng không vội gạt phăng lời con bằng câu "Nhà mình không nghèo!". Chị hiểu rằng ở độ tuổi này, trẻ chưa thể có một khái niệm hoàn chỉnh về tiền bạc, tài sản hay mức sống. Con chỉ đang dùng những gì mình nhìn thấy để đánh giá cuộc sống xung quanh. Khi thấy một người bạn có thứ mình không có, trẻ rất dễ kết luận rằng người kia giàu hơn, còn mình nghèo hơn.
Đây cũng là lúc cha mẹ có thể bắt đầu dạy con về một khái niệm quan trọng: không phải cứ không được mua một món đồ hay không được đi một nơi nào đó thì có nghĩa là gia đình không có tiền.
Người mẹ giải thích với con rằng mỗi gia đình có cách sử dụng tiền khác nhau. Có gia đình thích dành tiền cho những chuyến du lịch, có gia đình ưu tiên việc học của con, có gia đình muốn tiết kiệm để mua nhà, cũng có gia đình thích dành tiền cho những nhu cầu khác.
"Nhà mình vẫn đi du lịch, nhưng không phải cứ đi du lịch nhiều hay đến những nơi đắt tiền thì mới gọi là giàu. Và ngược lại, một bạn của con không được đi du lịch cũng không có nghĩa là nhà bạn ấy nghèo. Có thể bố mẹ bạn đang dành tiền cho một việc khác, hoặc đơn giản là gia đình bạn không đặt việc đi du lịch vào ưu tiên. Mẹ muốn con hiểu rằng mình không thể nhìn vào một chuyện như "bạn được đi du lịch, còn con không được đi" rồi kết luận nhà ai giàu, nhà ai nghèo", chị nói.
Chị cũng giúp con hiểu rằng "có tiền" và "muốn gì cũng được mua" là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.
Một gia đình có thể đủ khả năng mua cho con một món đồ đắt tiền nhưng vẫn quyết định không mua, bởi bố mẹ muốn con biết phân biệt giữa thứ mình cần và thứ mình muốn. Một chuyến du lịch có thể rất vui, nhưng không phải cứ mỗi kỳ nghỉ đều phải đi thật xa mới được xem là một kỳ nghỉ đáng nhớ. Và việc gia đình lựa chọn đưa con về quê ngoại thay vì chi một khoản tiền lớn cho chuyến du lịch cũng không khiến mùa hè của con trở nên kém giá trị.
Tiền không phải vô hạn
Theo chị Hạnh, điều quan trọng là trẻ cần hiểu tiền trong gia đình không phải một nguồn tài nguyên vô hạn. Người lớn đi làm để kiếm tiền, sau đó phải phân bổ số tiền ấy cho rất nhiều mục tiêu: tiền ăn uống, nhà cửa, học hành, chăm sóc sức khỏe, tiết kiệm cho tương lai và những nhu cầu phát sinh. Vì thế, việc bố mẹ nói "không" với một mong muốn nào đó của con không nhất thiết xuất phát từ việc gia đình không có tiền.
Thậm chí, nếu cha mẹ lúc nào cũng đáp ứng mọi yêu cầu để con không cảm thấy thua kém bạn bè, trẻ rất dễ hình thành một cách nhìn sai lệch về giá trị của tiền. Hôm nay con muốn một món đồ vì bạn có, ngày mai có thể là chiếc điện thoại mới, bộ quần áo hàng hiệu, chuyến du lịch hay một trải nghiệm đắt tiền khác. Nếu mỗi lần con so sánh, bố mẹ lại cố gắng đáp ứng để con không "thua bạn", vòng so sánh ấy sẽ rất khó dừng lại.
Ở tuổi tiểu học, trẻ bắt đầu bước ra khỏi thế giới gia đình để bước vào một môi trường rộng hơn. Bạn bè trở thành một phần rất quan trọng trong cuộc sống của con. Trẻ bắt đầu quan sát bạn mặc gì, dùng gì, đi đâu, được bố mẹ cho những gì và từ đó dần hình thành ý thức về vị trí của bản thân trong tập thể. Đây là giai đoạn cha mẹ cần dạy con cách nhìn nhận sự khác biệt thay vì cố gắng xóa bỏ mọi khác biệt ấy bằng tiền.
Khi con nói "nhà mình nghèo", có thể cha mẹ sẽ muốn phản ứng ngay: "Con biết bố mẹ kiếm tiền vất vả thế nào không?", "Nhà mình có thiếu thứ gì đâu mà con nói nghèo?". Nhưng một cuộc tranh luận như vậy chưa chắc giúp trẻ hiểu hơn. Điều con cần không phải là một bài giảng về thu nhập của bố mẹ mà là một cách nhìn mới để hiểu rằng những gì mình đang có không thể được đo bằng việc so sánh với một người bạn.
Cha mẹ có thể hỏi con: Con nghĩ thế nào là nghèo?, Nếu một bạn được đi du lịch nước ngoài nhưng không có ông bà ở gần thì bạn ấy có hạnh phúc hơn con không?, Nếu con không có món đồ giống bạn nhưng mỗi ngày vẫn được bố mẹ chăm sóc, được học hành và có thời gian vui chơi thì con có phải là một đứa trẻ thiếu thốn không?
Những câu hỏi như vậy giúp trẻ tự suy nghĩ thay vì chỉ tiếp nhận một đáp án có sẵn từ người lớn.
Trẻ con rất dễ nhìn thấy những thứ mình không có. Bạn đi biển, mình không đi. Bạn có món đồ mới, mình không có. Bạn được bố mẹ mua thứ mình thích, mình phải chờ. Nhưng nếu chỉ nhìn vào những điều đó, đứa trẻ sẽ luôn cảm thấy mình thiếu một thứ gì đó.
Trong khi đó, một tuổi thơ đủ đầy đôi khi lại được tạo nên từ những điều rất bình thường: một mùa hè được về quê chơi với ông bà, những buổi chiều chạy nhảy ngoài trời, một bữa cơm gia đình, những cuốn sách bố mẹ mua cho con, hay cảm giác biết rằng khi mình gặp khó khăn, luôn có người sẵn sàng ở bên.
Dạy con về tiền không phải là bắt con phải sống kham khổ hay luôn từ chối những mong muốn chính đáng của trẻ. Đó là giúp con hiểu rằng tiền là công cụ để phục vụ cuộc sống, chứ không phải thước đo giá trị của một con người.
Có thể sau cuộc trò chuyện ấy, đứa trẻ vẫn sẽ muốn được đi du lịch như bạn, vẫn thích những món đồ đẹp và vẫn đôi lúc chạnh lòng khi nhìn thấy người khác có nhiều hơn mình. Điều đó hoàn toàn bình thường. Nhưng nếu từ nhỏ con đã hiểu rằng không phải mọi mong muốn đều cần được đáp ứng ngay, không phải ai có nhiều vật chất hơn cũng hạnh phúc hơn, và không được sở hữu một món đồ không có nghĩa là mình kém giá trị, con sẽ dần hình thành một cách nhìn lành mạnh hơn về tiền bạc và về chính cuộc sống của mình.
Hiểu Đan
