Đêm muộn ở San Francisco, một developer gõ lệnh vào terminal và gửi yêu cầu đến một mô hình AI. Trong vòng chưa đầy hai giây, câu trả lời hiện ra trên màn hình. Điều mà người dùng này không nhìn thấy là hành trình của yêu cầu đó: xuyên qua cáp quang dưới đáy Thái Bình Dương, đến một trung tâm dữ liệu ở miền tây Trung Quốc, nơi điện mặt trời từ Thanh Hải và điện gió từ Cam Túc đang được chuyển hóa thành sức mạnh tính toán.
Điện chưa bao giờ rời khỏi lưới điện Trung Quốc. Nhưng giá trị của nó vừa được bán cho một khách hàng Mỹ — không qua hải quan, không chịu thuế quan, không xuất hiện trong bất kỳ thống kê thương mại nào.
Giới công nghệ Trung Quốc có một tên gọi cho hiện tượng này: "Token Export", hay Xuất khẩu Token. Bản chất của nó là chuyển hóa điện năng dư thừa thành token AI rồi bán ra thị trường toàn cầu. Và phép tính kinh tế đằng sau nó gây sốc ngay cả với những người trong ngành.
Một kilowatt giờ điện bán thẳng ra thị trường có giá khoảng 4 đến 5 xu nhân dân tệ. Nhưng nếu số điện đó được dùng để chạy mô hình AI, tạo ra khoảng 5,5 triệu token theo kiến trúc GPU hiện đại, rồi bán với giá 2 tệ mỗi triệu token như DeepSeek đang áp dụng, doanh thu thu về là 11 tệ. Tỷ lệ tăng giá trị: hơn 20 lần.
Để so sánh, sản xuất nhôm điện phân tăng giá trị điện lên 3 đến 5 lần, silicon đa tinh thể tăng 2 lần. AI vượt xa tất cả các hình thức "chế biến sâu" điện năng từng được biết đến.
Bằng chứng thị trường đến từ OpenRouter, một trong những nền tảng được developer toàn cầu dùng nhiều nhất để truy cập các mô hình AI qua API thống nhất. Tuần đầu tháng 2/2026, lần đầu tiên trong lịch sử, các mô hình Trung Quốc vượt mô hình Mỹ về lượng token tiêu thụ trên nền tảng này: 4,12 nghìn tỷ token so với 2,94 nghìn tỷ. Tuần tiếp theo, khoảng cách nới rộng nhanh chóng: 5,16 nghìn tỷ token từ Trung Quốc, trong khi con số từ Mỹ giảm xuống 2,7 nghìn tỷ.
MiniMax M2.5 dẫn đầu bảng xếp hạng, tiếp theo là Kimi K2.5 và GLM-5 của Zhipu. Đáng chú ý hơn, gần một nửa lượng người dùng OpenRouter là người Mỹ. Nghĩa là phần lớn lượng token Trung Quốc đang xử lý được trả tiền bởi chính người dùng Mỹ.
Cú hích từ OpenClaw thúc đẩy quá trình xuất khẩu token
Điều đẩy nhanh làn sóng chuyển dịch này là sự bùng nổ của các công cụ AI agent. Khi OpenClaw, một công cụ mã nguồn mở cho phép AI tự động điều khiển máy tính và thực hiện các tác vụ phức tạp, viral trên GitHub với hơn 210.000 lượt star chỉ trong vài tuần, lượng token tiêu thụ tăng theo cấp số nhân. Thay vì vài nghìn token mỗi cuộc hội thoại, các quy trình agent tự động có thể ngốn hàng triệu token mỗi giờ.
Các lập trình viên bỗng nhận ra hóa đơn API của mình tăng vọt. Phản ứng tự nhiên là tìm kiếm mô hình rẻ hơn. Anthropic và Google khi đó lại siết chặt điều khoản dịch vụ để chặn những cách đi đường vòng, vô tình đẩy thêm họ tìm đến các mô hình Trung Quốc. Theo COO của OpenRouter, Chris Clark, sự dịch chuyển này hoàn toàn không mang tính ý thức hệ. Developer đi theo giá.
Lợi thế giá của Trung Quốc không đến từ một yếu tố đơn lẻ. Kỹ sư cấp cao Sử Ngọc Hà thuộc Viện Hàn lâm Công nghệ Thông tin và Truyền thông Trung Quốc xác nhận: "Giá điện không phải yếu tố cốt lõi cho phép token Trung Quốc đè bẹp đối thủ nước ngoài về chi phí. Đó là sự kết hợp của lợi thế chi phí năng lượng, năng lực kỹ thuật AI được cải thiện và sự thống lĩnh chuỗi cung ứng."
Về điện, Trung Quốc đang có vấn đề dư thừa năng lượng tái tạo nghiêm trọng: tỷ lệ sử dụng điện mặt trời ở Tây Tạng chỉ đạt 64,9%, điện gió 68,6%. Lượng điện sạch khổng lồ được tạo ra nhưng không tiêu thụ được — và token export đang hấp thụ phần dư thừa đó.
Về kỹ thuật, hầu hết mô hình AI lớn của Trung Quốc đều là mã nguồn mở, cạnh tranh nội bộ khốc liệt đến mức giá liên tục giảm trong khi hiệu quả không ngừng tăng. Kiến trúc Mixture of Experts (MoE) chỉ kích hoạt các nhánh thần kinh cần thiết cho từng truy vấn, cắt giảm đáng kể điện năng tiêu thụ trên mỗi token.
Chiến lược điều hành từ chính phủ
Chính phủ Trung Quốc không bỏ qua cơ hội này. Khái niệm "điện-tính toán cộng sinh" được đưa vào Báo cáo Công tác Chính phủ năm 2026, đặt nền tảng cho việc kết nối lưới siêu cao áp với hạ tầng tính toán AI.
Dự án "Đông Dữ liệu Tây Tính toán" xây dựng 8 trung tâm tính toán quốc gia tại các vùng có nguồn năng lượng tái tạo dồi dào như Nội Mông, Cam Túc và Thanh Hải. Logic vận hành rất tinh tế: khi điện tái tạo địa phương dư thừa, trung tâm tính toán chạy hết công suất; khi điện khan hiếm, tải tính toán giảm xuống.
Thay vì truyền điện qua đường dây siêu cao áp tốn kém, Trung Quốc truyền dữ liệu đến nơi có điện. Chi phí truyền dữ liệu thấp hơn truyền điện nhiều lần. Đây là sự đảo ngược hoàn toàn logic của hệ thống điện truyền thống.
Tuy nhiên, với bài học từ thiết bị 5G của Huawei, nhiều nhà nghiên cứu đang tỏ ra thận trọng trước triển vọng này. Xuất khẩu Token có thể đi theo con đường tương tự. Dù hiện tại chưa có rào cản pháp lý nào, nhưng khi quy mô đủ lớn và tầm quan trọng chiến lược đủ rõ, câu chuyện có thể thay đổi.
Dữ liệu mà người dùng gửi đến mô hình AI Trung Quốc — dù là đoạn code, tài liệu kinh doanh hay câu hỏi nghiên cứu — đều đi qua máy chủ đặt trên lãnh thổ Trung Quốc. Đây là lỗ hổng mà các nhà lập pháp phương Tây sớm muộn cũng sẽ chú ý đến.
Trong khi đó, dù NVIDIA vừa báo cáo doanh thu quý đạt 68,1 tỷ USD, tăng 73% so với cùng kỳ năm ngoái, nhưng cổ phiếu vẫn giảm 5%, vì thị trường đang hỏi một câu khác: nếu token Trung Quốc ngày càng rẻ hơn và chất lượng gần tương đương, ai sẽ tiếp tục trả giá cao để mua GPU Mỹ chạy mô hình Mỹ?
Nguyễn Hải
