LTS: Cuối năm là thời điểm nhu cầu mua sắm, đi lại, tìm kiếm việc làm tăng cao. Cùng với đó, không gian mạng trở thành “mảnh đất màu mỡ” để các đối tượng lừa đảo tung ra hàng loạt chiêu trò tinh vi, đánh thẳng vào tâm lý háo hức, cả tin và mong muốn có thêm những cơ hội "chạy nước rút" tăng thu nhập, tìm kiếm cơ hội sinh lợi hoặc giảm giá, ưu đãi vv... khi Tết cận kề.
Từ vé máy bay, tour du lịch giá rẻ, quà Tết, tiền hỗ trợ, trúng thưởng tất niên đến những lời mời gọi “việc nhẹ, lương cao”… các kịch bản lừa đảo không mới nhưng liên tục biến tướng, khoác lên lớp vỏ công nghệ, lợi dụng mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo. Chỉ một cú nhấp chuột, một lần chuyển khoản thiếu kiểm chứng, hay sơ sảy vì cả tin là nạn nhân có thể sập bẫy.
Trước thực trạng đó, PV ĐS&PL thực hiện tuyến bài “Bóc trần những chiếc bẫy lừa bủa vây dịp cuối năm”, nhằm nhận diện các kịch bản lừa đảo phổ biến cận Tết, phân tích thủ đoạn dưới góc nhìn của nhiều chuyên gia và cơ quan công an, đồng thời đưa ra những nguyên tắc "vàng", kỹ năng giúp người dân chủ động tự bảo vệ mình, để Tết đến trọn vẹn niềm vui thay vì nỗi lo bị lừa đảo.
Kính mời độc giả đón xem. Trân trọng!
Cuối năm, khi nhịp sống trở nên gấp gáp, mua sắm, giao dịch, di chuyển tăng mạnh, cũng là lúc các chiêu trò lừa đảo “bùng phát” với mật độ dày đặc. Đáng chú ý, không ít nạn nhân là người có trình độ, hiểu biết công nghệ, thậm chí từng nghe nhiều cảnh báo nhưng vẫn “sập bẫy” chỉ sau một cú nhấp chuột hay một cuộc gọi.
Thời điểm dễ lơ là với rủi ro tiềm ẩn và lỗ hổng phòng vệ tâm lý
Trao đổi với PV ĐS&PL, Đại tá, PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn, Phó Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, lừa đảo cuối năm không chỉ là câu chuyện của thủ đoạn tinh vi, mà còn là bài toán tâm lý, kỹ năng và sự thiếu chuẩn bị của chính nạn nhân.
ĐSPL: Thưa ông, vì sao dịp cuối năm thường được xem là “mùa cao điểm” của các loại hình lừa đảo?
PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn: Trong dân gian, người ta vẫn hay gọi những tháng cuối năm là “tháng củ mật”, tức là thời điểm rất dễ xảy ra rủi ro, tai họa. Không chỉ trộm cắp, mất tài sản trong đời sống thường ngày mà trên không gian mạng, các hoạt động lừa đảo cũng diễn ra hết sức phức tạp, tinh vi.
Những năm gần đây, cùng với sự phát triển rất mạnh của mạng xã hội và công nghệ số, lừa đảo trên không gian mạng không chỉ tăng về mức độ tinh vi mà còn mở rộng về quy mô, với vô vàn chiêu thức khác nhau. Trong khi đó, vào dịp cuối năm, Tết đến, nhu cầu của người dân tăng cao như mua sắm, tiêu dùng, giao dịch tài chính, đi lại…
Chính sự gia tăng mạnh mẽ của các hoạt động giao tiếp, trao đổi hàng hóa, tiền bạc đã tạo ra một môi trường rất thuận lợi để tội phạm hoạt động. Đây cũng là thời điểm người dân thường mất cảnh giác nhất, bởi ai cũng bị cuốn vào công việc, lo toan cuối năm, ít để ý đến những rủi ro tiềm ẩn. Cùng lúc đó, các nhóm tội phạm cũng có nhu cầu kiếm tiền rất lớn vào dịp cuối năm, nên chúng tập trung cao độ cho các hoạt động lừa đảo. Đó là lý do vì sao lừa đảo, đặc biệt là lừa đảo trực tuyến, thường gia tăng mạnh vào dịp này.
Đại tá, PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn, Phó Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống, Đại học Quốc gia Hà Nội.
ĐSPL: Vậy những trạng thái tâm lý nào của người dân dịp cuối năm thường bị các đối tượng khai thác mạnh nhất, thưa ông?
PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn: Trước hết là tâm lý bận rộn. Cuối năm, mọi việc diễn ra dồn dập, từ công việc cơ quan, làm ăn đến lo sắm sửa, về quê, chi tiêu. Khi tốc độ sống tăng cao, con người rất khó tĩnh tâm để soi xét, kiểm chứng.
Thứ hai là tâm lý cần tiền, muốn có lợi ích nhanh. Cuối năm ai cũng cần tiền, muốn giải quyết công việc nhanh gọn, thủ tục đơn giản. Các đối tượng lừa đảo đánh rất mạnh vào tâm lý này bằng những lời mời gọi “thuận tiện”, “nhanh chóng”, “lợi nhuận cao”.
Ngoài ra còn có tâm lý lo lắng, sợ hãi. Một số người có những sai sót trong làm ăn, trong đời sống, hoặc tham gia vào những hoạt động khuất tất. Khi bị đe dọa, giả danh cơ quan chức năng, họ rơi vào trạng thái “có tật thì giật mình”, hoảng loạn và làm theo yêu cầu của đối tượng mà không kịp suy nghĩ. Chính sự đan xen giữa bận rộn, vụ lợi, lo lắng đã tạo nên một “mảnh đất màu mỡ” để tội phạm lừa đảo tác động.
ĐSPL: Sự xuất hiện của AI và công nghệ mới đã làm thay đổi tội phạm lừa đảo ra sao, thưa ông? Điều này gây khó khăn như thế nào cho cơ quan chức năng trong công tác điều tra?
PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn: AI đã tạo ra rất nhiều “câu chuyện” mà các đối tượng lừa đảo lợi dụng một cách khủng khiếp. AI là tổng hợp của các thuật toán xử lý thông minh, không có cảm xúc, không có trách nhiệm, nên khi bị lợi dụng, nó có thể tạo ra thông tin giả, hình ảnh giả, giọng nói giả gần như thật.
Các đối tượng có thể dựng lên hình ảnh một cán bộ công an “ngồi nói thật”, một cuộc gọi với giọng nói giống hệt người quen, lãnh đạo… khiến nạn nhân rất khó phân biệt thật, giả. Công nghệ làm cho hoạt động lừa đảo diễn ra nhanh hơn, rộng hơn và thích nghi cực kỳ tốt với mọi tình huống. Chính việc sử dụng công nghệ cao đã làm gia tăng đáng kể tính phức tạp và mức độ nguy hiểm của tội phạm lừa đảo hiện nay.
Có thể nói, Internet và mạng xã hội mang lại rất nhiều lợi ích cho xã hội, nhưng trong lĩnh vực phòng, chống tội phạm, đây là một thách thức vô cùng lớn. Hoạt động lừa đảo trên mạng có tính ảo, biến hóa rất nhanh, phạm vi rộng, thậm chí xuyên quốc gia. Chỉ một cú nhấp chuột là có thể vượt qua biên giới, trong khi đó, tội phạm hoạt động xuyên quốc gia, khác biệt về pháp lý, không gian, tiền bị tẩu tán rất nhanh, rất khó thu hồi. Chứng cứ điện tử biến đổi liên tục, việc thu thập, đánh giá, truy vết dấu vết tội phạm cực kỳ khó khăn.
Song song với đó, pháp luật, kỹ thuật, công nghệ và cả nguồn nhân lực để theo kịp sự phát triển này đều cần tiếp tục hoàn thiện. Trong thời gian qua lực lượng chức năng đã phá rất nhiều cái vụ án, truy bắt nhiều ổ nhóm tội phạm hoạt động xuyên quốc gia. Có thể khẳng định, đây là những chiến công vô cùng lớn và là nỗ lực cực kỳ tuyệt vời của cơ quan công an.Trong thời gian tới, với tốc độ và quy mô của các tội phạm lừa đảo trên không gian mạng như hiện nay, việc đấu tranh với tội phạm lừa đảo đòi hỏi nỗ lực rất lớn và sự phối hợp liên ngành, liên quốc gia.
Theo PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn, nạn nhân của tội phạm lừa đảo hiện nay rất đa dạng: người già có, người trẻ có, học sinh, sinh viên có, người buôn bán làm ăn giỏi, người có học thức, thậm chí có cả những người rất sắc sảo.
ĐSPL: Thực tế cho thấy, nhiều nạn nhân có trình độ, hiểu biết công nghệ, thậm chí đã được tuyên truyền rất nhiều về lừa đảo nhưng vẫn mắc bẫy. Ông lý giải hiện tượng này như thế nào?
PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn: Nạn nhân của tội phạm lừa đảo hiện nay rất đa dạng: người già có, người trẻ có, học sinh, sinh viên có, người buôn bán làm ăn giỏi, người có học thức, thậm chí có cả những người rất sắc sảo.
Vì sao họ vẫn trở thành nạn nhân?
Thứ nhất, vào dịp cuối năm, cường độ công việc và áp lực cuộc sống tăng cao, khiến con người ta ít chú ý đến việc phòng ngừa rủi ro. Người Việt mình hay có tâm lý “mất bò mới lo làm chuồng”, đến khi sự việc xảy ra rồi mới tiếc nuối.
Thứ hai, trong tội phạm học, chúng tôi thường nhấn mạnh đến “yếu tố nạn nhân”. Bản thân nạn nhân thường tồn tại rất nhiều sơ hở: sơ hở về thông tin cá nhân, về gia đình, công việc, các mối quan hệ xã hội, làm ăn… Chính những kẽ hở này trở thành “nguồn tư liệu” để các đối tượng khai thác, đánh trúng vào tâm lý vừa mất cảnh giác, vừa thiếu kiểm soát thông tin.
Trong khi đó, các chiêu trò lừa đảo trên không gian mạng lại ngày càng tinh vi. Tính ẩn danh cao, khó kiểm chứng khiến tội phạm dễ dàng dựng lên các kịch bản, các lớp lang rất thuyết phục. Chỉ cần nạn nhân nhẹ dạ, cả tin hoặc suy nghĩ đơn giản, là rất dễ bị cuốn theo và làm theo hướng dẫn của chúng.
Bên cạnh đó, nhiều đối tượng đánh thẳng vào tâm lý vụ lợi. Cuối năm ai cũng bận, nên những lời mời gọi “thủ tục nhanh, gọn, tiện”, hay hứa hẹn lợi nhuận cao dễ khiến người ta làm theo mà không kịp suy nghĩ. Có những mức lợi nhuận mà nếu tỉnh táo, người ta sẽ thấy là phi lý. Tôi vẫn hay nói vui, lợi nhuận cao đến mức đó thì buôn ma túy cũng không thể lãi như vậy được, huống chi chỉ là chuyển tiền qua lại trên mạng.
Hay như câu chuyện “việc nhẹ lương cao”, đã lương cao thì không thể có việc nhẹ. Nhưng nhiều người lại bỏ qua những logic rất đơn giản ấy. Ngoài ra, cũng có những nạn nhân từng tham gia các hoạt động khuất tất, không chính đáng, bị lộ thông tin. Khi đó, đối tượng giả danh công an, viện kiểm sát, tòa án… hù dọa, đánh vào tâm lý “có tật thì giật mình”, khiến nạn nhân hoảng loạn và làm theo.
Một điểm rất quan trọng nữa là nhiều người có trình độ nhưng lại thiếu kiến thức pháp luật cơ bản. Cơ quan bảo vệ pháp luật không bao giờ làm việc qua điện thoại trong các vụ việc liên quan đến tố tụng, tiền bạc. Mọi việc đều phải có giấy mời, giấy triệu tập, đóng dấu, ghi rõ thời gian, địa điểm, người làm việc và phải lập biên bản. Không có chuyện gọi điện rồi yêu cầu chuyển tiền, cung cấp tài khoản. Chỉ cần hiểu nguyên tắc này thôi là đã có thể nhận diện ngay kịch bản lừa đảo.
Đừng biến mình thành “nạn nhân tự nguyện”
ĐSPL: Nhiều nạn nhân ngại trình báo sau khi bị lừa. Điều này có vô tình tiếp tay cho tội phạm không?
PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn: Việc không trình báo là hành động tự hại mình. Khi không cung cấp thông tin, tài liệu, chứng cứ, cơ quan chức năng sẽ thiếu căn cứ để điều tra, truy vết và hạn chế cơ hội thu hồi tài sản.
Hơn nữa, sự im lặng đó vô hình trung tạo ra “đất sống” cho tội phạm lừa đảo tiếp tục hoành hành. Theo quy định pháp luật, mỗi công dân đều có trách nhiệm phòng ngừa, đấu tranh, tố giác tội phạm. Không trình báo không chỉ là bỏ lỡ cơ hội bảo vệ mình mà còn là không làm tròn trách nhiệm công dân.
Đại tá, PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn, Phó Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, lừa đảo cuối năm không chỉ là câu chuyện của thủ đoạn tinh vi, mà còn là bài toán tâm lý, kỹ năng và sự thiếu chuẩn bị của chính nạn nhân. Media: Nhóm PV ĐS&PL
ĐSPL: Theo ông, đâu là những điều mà người dân cần ghi nhớ để không trở thành nạn nhân của tội phạm lừa đảo, đặc biệt trong dịp cuối năm?
PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn: Tôi thường nói một câu ngắn gọn dễ hiểu là đừng biến mình thành “nạn nhân tự nguyện” của tội phạm. Muốn làm được điều đó, trước hết mỗi người cần có ý thức quản trị rủi ro trong chính cuộc sống của mình. Quản trị rủi ro bắt đầu từ những việc rất nhỏ: quản lý thông tin cá nhân, không cung cấp tùy tiện giấy tờ, tài khoản, mã xác thực; không phô bày quá nhiều về đời sống, tài sản, lịch trình sinh hoạt trên không gian mạng. Trong thực tế, có những đối tượng theo dõi rất kỹ hoạt động hằng ngày của nạn nhân trước khi ra tay.
Thứ hai, người dân cần trang bị những hiểu biết cơ bản về pháp luật, đặc biệt là nguyên tắc hoạt động của các cơ quan Nhà nước. Cơ quan công an, viện kiểm sát, tòa án không làm việc qua điện thoại, không yêu cầu chuyển tiền, không thu giữ tài sản từ xa. Mọi hoạt động tố tụng đều phải có giấy tờ hợp pháp, có địa điểm, thời gian cụ thể và được lập biên bản rõ ràng. Chỉ cần nắm được những nguyên tắc này, người dân đã có thể loại bỏ phần lớn các kịch bản lừa đảo hiện nay.
Thứ ba là kỹ năng phân tích và ứng xử trước những “lợi ích phi lý”. Bất kỳ lời mời nào hứa hẹn lợi nhuận cao, việc nhẹ lương cao, thủ tục nhanh gọn bất thường đều cần được đặt dấu hỏi. Trong tội phạm học, chúng tôi thường ví rằng: “Miếng pho mát miễn phí chỉ có trong bẫy chuột.” Nếu một cơ hội quá dễ dàng, quá hấp dẫn so với thực tế xã hội và quy luật kinh tế, thì rất có thể đó là cái bẫy.
Bên cạnh đó, người dân cần chủ động cập nhật thông tin xã hội, theo dõi các cảnh báo, các vụ việc lừa đảo đã xảy ra để tự trang bị “kháng thể” cho mình. Một kỹ năng rất quan trọng nữa là không làm mọi việc trong im lặng. Khi gặp tình huống nghi ngờ, hãy chia sẻ với người thân, bạn bè, đồng nghiệp hoặc những người có kinh nghiệm để cùng kiểm chứng, thay vì tự mình xử lý trong trạng thái lo lắng, hoang mang.
Cuối cùng, tôi muốn nhấn mạnh rằng: trình báo, tố giác tội phạm không chỉ là quyền mà còn là trách nhiệm công dân. Khi người dân cung cấp thông tin kịp thời, cơ quan chức năng mới có cơ sở để truy vết, ngăn chặn và hạn chế thiệt hại cho xã hội. Sự im lặng của nạn nhân vô tình tạo điều kiện để tội phạm tiếp tục tồn tại và gây ra nhiều hậu quả hơn.
ĐSPL: Nếu gửi một thông điệp quan trọng tới người dân dịp cuối năm, ông sẽ nói gì?
PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn: Hãy là những người tiêu dùng thông thái. Muốn không trở thành nạn nhân tự nguyện của tội phạm thì trước hết phải tin vào những điều đúng đắn và tỉnh táo bảo vệ chính mình.
Trân trọng cảm ơn ông!
