Trong cuộc trò chuyện với chúng tôi, PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, giáo dục đại học trong thời đại AI phải giúp người trẻ xây dựng được năng lực học tập suốt đời, khả năng thích nghi và tạo ra giá trị mới.
NHIỀU BẠN TRẺ ĐANG RƠI VÀO “ẢO TƯỞNG NHẬN THỨC” KHI DÙNG AI
Ngọc Minh: Tôi thấy một thực tế ở Việt Nam: nhiều sinh viên ra trường có bằng giỏi, có người sở hữu vài tấm bằng, nhưng xin việc vẫn khó khăn, vào làm thực tế thì lúng túng. Theo PGS, điều này phản ánh vấn đề gì của giáo dục hiện nay?
PGS. Trần Thành Nam: Giáo dục Việt Nam những năm gần đây đã có nhiều chuyển biến lớn. Tuy nhiên, chúng ta vẫn chủ yếu đánh giá dựa trên điểm số và khả năng tái hiện kiến thức, trong khi điểm số chỉ phản ánh một phần nhỏ năng lực thực tế của người học. Điều này tạo ra áp lực thi cử, chạy theo thành tích, bằng cấp hay những “bài văn mẫu”.
Việc đánh giá hiện nay thiên về ghi nhớ hơn là khả năng vận dụng, sáng tạo hay giải quyết vấn đề. Trong khi đó, những năng lực như tư duy phản biện, sáng tạo, kỹ năng hợp tác hay thích nghi lại rất khó đo bằng các bài thi với đáp án cố định và cách chấm điểm cứng nhắc.
Vì vậy, khi bước ra ngoài đời và đối diện với các tình huống thực tế, nhiều sinh viên lúng túng vì thiếu năng lực xử lý vấn đề. Các bạn quen với kiểu trả lời đúng - sai trong sách vở. Nhưng cuộc sống thì không vận hành theo cách đó.
Thực tế, nhiều nơi đã bắt đầu chuyển sang đánh giá qua dự án, trải nghiệm hay giải quyết tình huống thực tiễn. Tuy nhiên, đây là cách làm khó, đòi hỏi thay đổi cả tư duy giáo dục. Nếu muốn đổi mới giáo dục một cách căn bản, trước hết phải đổi mới cách đánh giá. Khi cách đánh giá thay đổi, cách dạy và cách học mới thay đổi theo.
Ngọc Minh: Nhưng rõ ràng sự thay đổi thể chỉ đến từ phía nhà trường, thưa ông?
PGS. Trần Thành Nam: Đúng vậy. Hiện nay, nhiều trường đại học tạo ra rất nhiều cơ hội cho sinh viên tham gia nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo hay các dự án thực tiễn. Nhưng hơi buồn là nhiều bạn sinh viên vẫn xem đó là hoạt động “bắt buộc”, thay vì cơ hội để khám phá năng lực và chuẩn bị cho tương lai của mình.
Tâm lý phổ biến của một số bạn trẻ hiện nay là ngại thử sức vì sợ thất bại. Nhưng thất bại cần được xem là một phần của trải nghiệm trưởng thành. Chỉ khi dám bước qua thất bại, người trẻ mới hình thành được bản lĩnh và khả năng thích nghi.
Các trường đại học đã mở hơn rất nhiều về cơ chế, chính sách và môi trường trải nghiệm. Vấn đề là số lượng sinh viên thực sự chuyển đổi được tư duy - từ học tập thụ động sang chủ động kiến tạo con đường của mình - vẫn chưa nhiều.
Người học bây giờ không thể chỉ chờ thầy cô dạy gì thì tiếp thu nấy. Các bạn cần chủ động tìm cơ hội, tham gia dự án, tích lũy trải nghiệm và tự xây dựng năng lực nghề nghiệp cho chính mình.
Ngọc Minh: Nếu sinh viên vẫn học thụ động theo cách cũ, các bạn sẽ đánh mất điều gì?
PGS. Trần Thành Nam: Điều đầu tiên các bạn có thể đánh mất là cơ hội hiểu bản thân thực sự phù hợp với điều gì. Tri thức hiện nay phát triển với tốc độ rất nhanh, trong khi thời gian và năng lực của mỗi người đều có giới hạn. Chúng ta không thể giỏi toàn diện mọi lĩnh vực.
Một người chỉ thực sự phát huy được năng lực khi theo đuổi những lĩnh vực phù hợp với giá trị cá nhân, thiên hướng nghề nghiệp và những khả năng tự nhiên của mình. Đó mới là nền tảng để sống hạnh phúc, cân bằng giữa công việc và cuộc sống, đồng thời phát huy được thế mạnh riêng.
Tuy nhiên, hiện nay nhiều bạn trẻ lại mang tâm lý “cái gì cũng phải học”. Học theo kiểu “không bổ dọc cũng bổ ngang”, học càng nhiều càng tốt. Nhưng điều đó rất dễ khiến các bạn rơi vào trạng thái quá tải. Các bạn đang bị nhấn chìm trong một “đại dương tri thức”, nhưng phần lớn lại là những kiến thức hời hợt, mang tính “mì ăn liền”.
Nhiều người nghĩ rằng phải liên tục học thêm để trở nên toàn diện hơn, nhưng cuối cùng lại chỉ tích lũy những kiến thức bề mặt những thứ AI hoàn toàn có thể thay thế rất nhanh. Chính vì vậy, càng học nhiều, nhiều bạn lại càng hoang mang, luôn có cảm giác mình chưa đủ giỏi, chưa đủ năng lực. Từ đó, các bạn rơi vào vòng xoáy áp lực về tài chính, thời gian và cả tâm lý.
Điều quan trọng của giáo dục chất lượng không phải là học thật nhiều, mà là học đến mức có thể hiểu sâu, vận dụng được và tạo ra giá trị mới từ tri thức đó. Hiện nay, nhiều người đang nhầm lẫn giữa “biết về một vấn đề”, “hiểu vấn đề” và “vận dụng được vấn đề”. Ba cấp độ đó hoàn toàn khác nhau.
Ví dụ, với AI hiện nay, chỉ cần đặt câu hỏi là bất kỳ ai cũng có thể nhận được những câu trả lời rất mượt mà, logic và chính xác về mặt khái niệm. Nhưng việc nói được hay nhắc lại được kiến thức không đồng nghĩa với việc thực sự hiểu và vận dụng được nó trong cuộc sống.
Nguy hiểm hơn, nhiều bạn trẻ đang rơi vào một “ảo tưởng nhận thức”. Các bạn hỏi AI, đọc câu trả lời vài lần rồi bắt đầu tin rằng đó là tri thức của chính mình. Nhưng thực tế, các bạn mới chỉ ghi nhớ thông tin chứ chưa thật sự sở hữu năng lực tư duy.
“TÔI RẤT TÂM ĐẮC VỚI CÁI MÀ NGƯỜI TRUNG QUỐC GỌI LÀ ‘BÁM RỄ SÂU, CHẠM CÀNH CAO’”
Ngọc Minh: Ông vừa nhắc đến những vấn đề “bị nhấn chìm trong đại dương tri thức” và “ảo tưởng nhận thức” giữa kỷ nguyên AI. Vậy các trường đại học cần làm gì để giúp sinh viên tránh khỏi những “cạm bẫy” đó?
PGS Trần Thành Nam: Tôi nghĩ học tập trước hết là một quá trình định hướng cho sự nghiệp và cuộc đời của mỗi người. Thực ra, hướng nghiệp không chỉ là chọn nghề mà còn bao gồm cả hướng học - tức là học cái gì, học như thế nào để có thể tồn tại và phát triển bền vững trong tương lai. Và trong kỷ nguyên AI hiện nay, muốn thành công với bất kỳ nghề nghiệp nào, mỗi người đều phải xây dựng cho mình một năng lực cốt lõi đủ vững chắc.
Hiện nay, một số quốc gia ngay cạnh chúng ta như Trung Quốc đã bắt đầu tái cấu trúc mạnh mẽ hệ thống đào tạo đại học để thích ứng với thời đại AI. Hàng nghìn chương trình đào tạo cũ đã bị cắt bỏ và thay thế bằng mô hình gọi là “tân công khoa” - tức những ngành khoa học mới phù hợp với bối cảnh công nghệ hiện nay.
Mô hình đó được xây dựng trên ba trụ cột quan trọng.
Thứ nhất là nền tảng kiến thức cơ bản và năng lực lõi về AI. Tức là sinh viên, dù học ngành nào, cũng cần có hiểu biết căn bản về công nghệ, dữ liệu và tư duy số.
Thứ hai là kiến thức chuyên ngành sâu, nhưng phải gắn với khả năng ứng dụng AI. AI không thay thế chuyên môn, mà trở thành công cụ giúp con người làm chuyên môn hiệu quả hơn, sâu hơn và năng suất hơn. Người học phải biết khai thác AI để giải quyết những vấn đề thực tiễn trong lĩnh vực nghề nghiệp mà mình theo đuổi.
Thứ ba là các học phần mang tính liên ngành và chuyển đổi, như tư duy khởi nghiệp, kỹ năng mềm, quản lý tài chính hay những môn học mở rộng theo chiều ngang. Những kiến thức này giúp sinh viên có khả năng thích nghi, chuyển đổi nghề nghiệp linh hoạt khi xã hội thay đổi quá nhanh.
Tôi rất tâm đắc với chiến lược mà họ gọi là “bám rễ sâu và chạm cành cao”.
“Bám rễ sâu” nghĩa là phải có nền tảng thật chắc: toán học, logic học, triết học, tư duy khoa học và những năng lực cơ bản của ngành nghề. Đó là phần gốc rễ giúp con người không bị cuốn trôi trước sự thay đổi của công nghệ.
Còn “chạm cành cao” là liên tục cập nhật những công nghệ mới nhất, đặc biệt là AI, để nâng cao hiệu quả công việc và kéo dài tuổi thọ nghề nghiệp của chính mình.
Điều quan trọng hơn nữa là phải thay đổi tận gốc cách đánh giá trong giáo dục đại học. Ở một số nơi tại Trung Quốc hiện nay, có những chương trình đào tạo tiến sĩ không còn đặt nặng luận án theo kiểu truyền thống. Ví dụ, trong lĩnh vực cầu đường, nếu một nghiên cứu sinh tham gia dự án thực tế, tạo ra được một đổi mới giúp giải quyết vấn đề cụ thể và được xã hội, chuyên gia công nhận thì thành quả đó hoàn toàn có thể được xem như luận án tiến sĩ.
Tức là giáo dục phải chuyển từ đánh giá kiến thức sang đánh giá năng lực tạo ra giá trị thực tiễn. Không chỉ là học được gì, mà quan trọng hơn là làm được gì và đóng góp được gì cho xã hội.
Tôi nghĩ đây là điều giáo dục đại học Việt Nam cần nghiên cứu rất nghiêm túc.
Bên cạnh đó, người học cũng phải thay đổi tư duy. Trong kỷ nguyên AI, tấm bằng đại học không còn là “tấm vé bảo đảm” cho việc làm như trước đây nữa. Bởi tri thức trong nhà trường có thể chậm hơn tốc độ thay đổi của xã hội và nhu cầu thị trường lao động. Trong khi bằng cấp là thứ mang tính “tĩnh”, thì thị trường lao động lại biến động rất nhanh.
Ngày trước, một tấm bằng đại học có thể giúp một người làm nghề ổn định suốt 15 - 20 năm nên đó là khoản đầu tư xứng đáng. Nhưng hiện nay, có những ngành nghề chỉ sau 5 năm kiến thức đã trở nên lỗi thời. Điều đó khiến “tuổi thọ nghề nghiệp” dựa trên bằng cấp ngày càng ngắn lại.
Trong khi chi phí học đại học ngày càng cao, nếu chương trình đào tạo không theo kịp thực tiễn, người học sẽ cảm thấy đây là một khoản đầu tư thiếu hiệu quả.
Vì vậy, điều quan trọng nhất của giáo dục đại học trong thời đại này không chỉ là cấp bằng, mà phải giúp người trẻ xây dựng được năng lực học tập suốt đời, khả năng thích nghi và năng lực tạo ra giá trị mới để từ đó họ có thể sống hạnh phúc và bền vững trong một xã hội luôn biến động.
BÊN CẠNH NĂNG LỰC, NGƯỜI TRẺ VIỆT CẦN BIẾT CẠNH TRANH BẰNG BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC
Ngọc Minh: Tôi thấy mô hình của Trung Quốc mà ông vừa chia sẻ rất thú vị. Nhưng chúng ta sẽ tham khảo những kinh nghiệm đó như thế nào để phù hợp điều kiện Việt Nam?
PGS Trần Thành Nam: Bối cảnh của Việt Nam và Trung Quốc có khá nhiều điểm tương đồng, vì vậy chúng ta hoàn toàn có thể học hỏi nhiều kinh nghiệm từ họ, đặc biệt trong cách tái cấu trúc giáo dục đại học để thích ứng với sự phát triển của công nghệ và AI. Xu hướng phát triển của các quốc gia hiện nay nhìn chung đều có nhiều điểm gặp nhau.
Tuy nhiên, bên cạnh việc học hỏi, Việt Nam cũng cần có chiến lược riêng để giữ gìn bản sắc và giá trị cốt lõi của mình.
Theo tôi, điều quan trọng nhất là phải xây dựng được “chân dung” của người trí thức Việt Nam trong kỷ nguyên mới: họ cần mang những giá trị gì, có những phẩm chất nào và đóng vai trò ra sao trong xã hội tương lai. Ví dụ, bản sắc văn hóa dân tộc, tinh thần Việt Nam hay chiều sâu văn hóa của con người Việt cần phải được đưa vào trong các chương trình đào tạo đại học, chứ không chỉ dừng lại ở những khẩu hiệu.
Hay như khát vọng cống hiến, tinh thần của thế hệ thanh niên mới mà lãnh đạo đất nước nhiều lần nhấn mạnh, tôi nghĩ đó cũng phải trở thành một phần trong triết lý đào tạo đại học.
Bởi trong một thế giới biến động và bất định như hiện nay, ngoài năng lực sáng tạo hay công nghệ, thì bản sắc văn hóa của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc sẽ trở thành một lợi thế cạnh tranh rất quan trọng.
Về mặt tri thức hay công nghệ, nhiều quốc gia có thể dần giống nhau, mô hình đào tạo cũng có thể tương tự nhau. Nhưng điều tạo nên khác biệt là cách mỗi dân tộc hiểu con người của mình, hiểu văn hóa của mình và đưa những giá trị đó vào sản phẩm, dịch vụ hay các mô hình phát triển.
Khi một sản phẩm mang được dấu ấn văn hóa riêng, nó sẽ có khả năng chạm tới những cộng đồng, những nhóm người cụ thể và tạo ra giá trị khác biệt. Đó cũng chính là cách để người trẻ xây dựng sự nghiệp của mình trong thời đại toàn cầu hóa.
Nếu tất cả đều giống nhau, thì chúng ta sẽ phải cạnh tranh hoàn toàn bằng năng suất và hiệu quả lao động. Trong khi hiện nay, do môi trường lao động ngày càng mở, công nghệ cao khiến việc làm từ xa trở nên phổ biến hơn, sinh viên sẽ không còn chỉ cạnh tranh với bạn bè cùng lớp hay cùng quốc gia nữa, mà là cạnh tranh với nguồn nhân lực trên toàn thế giới.
Vì vậy, theo tôi, giáo dục đại học Việt Nam không chỉ cần học cách đổi mới công nghệ hay mô hình đào tạo, mà còn phải biết cách nuôi dưỡng bản sắc văn hóa, tinh thần dân tộc và khát vọng riêng của người Việt trong thế hệ trẻ. Đó mới là nền tảng để người trẻ có thể cạnh tranh bền vững trong kỷ nguyên AI.
Cảm ơn ông, chúc ông sức khỏe và thành công!
Ngọc Minh
